خیابان شاه‌رضا هنر است!؛ نگاهی به خیابان شاه‌رضا از زمان شکل‌گیری تا پیروزی انقلاب اسلامی

پرده اول: از خندق تا خیابان (1310-1301)

در سال‌های آغازین قرن 14 شمسی تهران شهری دارای حصار و خندق بود؛ حصاری هشت‌ضلعی که دوازده دروازه داشت. دروازه دولت و یوسف‌آباد (بهجت‌آباد)، دروازه‌های شمالی آن بودند. در بیرون از این محدوده کمتر نشانی از خانه و زندگی دائم دیده‌ می‌شد و قسمت عمدۀ آن به ویژه نزدیکی حصار را باغ و زمین‌های کشاورزی تشکیل می‌دادند. باغ وزیر نظام و امین السلطان در کنار دروازه یوسف‌آباد قرار داشتند و در اطراف آن‌ها نیز اراضی جلالیه و بهجت‌آباد بود. راه‌های بیرون از حصار نیز یا به دروازه‌ها ختم می‌شدند یا راه ارتباطی زمین‌ها با یکدیگر و روستاهای شما شهر بودند. تا پایان دوره قاجاریه توسعه شهر درون همین حصار بود و کمتر نمودی در بیرون شهر داشت اما با به سلطنت رسیدن رضاشاه در سال 1304 جریان توسعه در ایران و به طبع گسترش تهران شتاب بیش‌تری به خود گرفت.

تصویر1: وضعیت دروازه بهجت‌آباد (یوسف‌آباد) و اطراف در نقشۀ سال 1322 ه.ق، اوایل دهۀ 1280 شمسی، مأخذ: شیرازیان، تهران نگاری، ص66و67.

تا سال‌ 1310 توسعه کماکان در محدودۀ داخلی حصار بود اما در زمین‌های اطراف حصار هم به طور پراکنده ساخت‌وسازهایی انجام شده بود که تعدادیشان برآورندۀ خواسته‌های شاه در جهت نوسازی شهر هم بود. به عنوان مثال در همان سال تاج‌گذاری رضاشاه، املاکی در نزدیکی دروازۀ یوسف‌آباد و دولت ساخته شد که از آن میان می‌توان به بنای جدید مدرسۀ البرز،[1]  خانۀ شخصی ارباب گیو[2] در نزدیکی دروازۀ یوسف‌آباد و دانش‌سرای عالی در نزدیکی دروازۀ دولت اشاره کرد. این بناها بیشتر نتیجۀ ساخت‌وسازهای آمریکایی‌ها و منصب‌داران دولتی بود. معماران روسی و گرجستانی طراحی برخی از این ساخته‌ها را بر عهده داشتند. طرح‌های ایشان با حفظ جزئیاتی از معماری سنتی ایران، به نوعی بازتابندۀ نوخواهی و گرایش‌های متفاوت جامعۀ آن روزگار هم بود.[3] اما ساخت چند ساختمان با شیوه و سبک‌های غربی، تنها نمود اقدامات رضاشاه برای نوسازی شهر نبود. به دنبال شکل‌گیری بلدیۀ جدیدی برای شهر در دهۀ ۱۳۰۰شمسی، هم قوانینی مبنی بر بهبود نماهای شهری و هماهنگی فضاهای کسب و کار در معابر و خیابان‌ها صادر شد[4] و هم تصمیماتی برای توسعۀ شهر و احداث خیابان‌هایی جدید اخذ شد که ماحصل شکل‌گیری بناهایی نظیر بناهای مذکور در موازات حصار و افزایش ورود خودرو به ایران و رواج استفاده از آن، به خصوص برای مسافت‌های طولانی و سفرهای بیرون از شهر بود.

تصویر2: دروازه دولت از داخل شهر. مأخذ: تارنمای ویکیپدیا. https://fa.wikipedia.org

تصویر3: دروازه یوسف‌آباد ازبیرون شهر. مأخذ: تارنمای یک نقطه گریز. http://architect-mozhdeh.mihanblog.com/post/tag/%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%87%20%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86

در سال‌های نخست حکومت رضاشاه به دنبال توسعۀ شهر، اندیشۀ برچیدن حصار و پر شدن خندق‌ها در ذهن مسئولین شهر جدی بود؛ به‌طوری‌که آن‌ها پرشدن خندق‌ها در آیندۀ نزدیک را امری حتمی می‌دانستند.[5] در سال 1308 چگونگی گسترش شهر شکلی رسمی یافت و بلدیه برای توسعۀ شهر تصمیم به احداث صد خیابان مستقیم، یک خیابان به فرم بلوار، 90 باغ عمومی، یک باغ جهت درختان و یازده میدان عمومی در قسمت جدید شهر و همچنین تصمیم به برچیدن خندق‌ها و درواز‌ها به استثناء دروازۀ دولت گرفت[6]. به دنبال این تصمیم مجلس نیز بودجه‌ای را برای خیابان‌سازی بلدیۀ تهران اختصاص داد[7]. چگونگی ساخت خیابان‌های جدید، کیفیت آن و مصالح مورد استفادۀ آن نیز مسئله‌ای جدی در ذهن مسئولان و فعالان این حوزه بود.[8]. به دنبال این تصمیم‌گیری‌ها عملیات خاک‌ریزی خندق‌ها نیز در همین ایام آغاز شد. برای پرکردن خندق از انتهای خیابان پهلوی به سمت شرق در تاریخ 6 خرداد 1309 اعلامیه‌ای صادر شد[9]و مناقصه دیگری نیز در تاریخ 12 اسفند 1310 برای پرکردن خندق از جایی که خیابان کاخ به حصار می‌رسید تا باغ‌شاه در غرب برگزار شد[10]. به این ترتیب آرام‌آرام فرآیند پرشدن خندق شمالی آغاز شد. نقشۀ منتشرشده‌ای از 1309 از وجود جاده‌ای در بیرون از حصار و به موازات آن خبر می‌دهد؛ این جاده تنها جاده‌ای بود که در نزدیکی حصار کشیده شده بود و منتهی به دروازه‌ای نبود. به نظر می‌رسد که این خیابان نخستین گام توسعۀ جدی شهر بیرون از مرزهای پیشینش بود.

تصویر4: جاده‌ای به موازات حصار شهر در نقشه سال 1309. مأخذ: شیرازیان، ص 162-160

 پیش از گسترش شهر به بیرون از حصار و در همان اوان که تصمیماتی مبنی بر چگونگی خیابان‌کشی و گسترش شهر گرفته می‌شد، دو پمپ بنزین در اطراف راه‌های ورودی شهر احداث شده بود. یکی از آنها که به عنوان دومین جایگاه پمپ بنزین ایران شناخته می‌شد، در سال 1308 در بیرون حصار شمالی شهر تاسیس شد..[11] بانی ساخت این پمپ بنزین کمپانی نفت انگلیس-ایران بود که دو سال بعد از آن با خرید زمینی در نزدیکی دروازه دولت، پمپ بنزین دیگری را که ششمین جایگاه سوخت تهران بود تاسیس کرد؛ پمپ بنزین دروازه دولت[12].

تصویر5: پمپ بنزین خیابان شاه‌رضا. مأخذ: تارنمای مدیریت موزه‌ها و مرکز اسناد صنعت نفت. http://www.petromuseum.ir
تصویر6: جایگاه پمپ بنزین در خیابان شاه‌رضا، سال 1340. مأخذ: تارنمای فردا نیوز. https://www.fardanews.com/fa/news/918945/%D9%BE%D9%85%D9%BE-%D8%A8%D9%86%D8%B2%DB%8C%D9%86-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B1%DB%B3%DB%B4%DB%B0-%D8%B9%DA%A9%D8%B3

تصویر7: پمپ بنزین دروازه دولت. مأخذ: تارنمای مدیریت موزه‌ها و مرکز اسناد صنعت نفت. http://www.petromuseum.ir

پرده دوم: خیابانی برای تحدید شهر (1320-1311)

اندیشۀ توسعۀ شهر که در ذهن رضاشاه و شهردار پایتخت کریم بوذرجمهری بود، در دهۀ دوم قرن سرعت بیش‌تری گرفت. در سال 1311 تخریب حصار شهر و دروازه‌های آن رو به پایان بود. حتی دروازه دولت که نخست تصمیم بر نگهداری‌اش بود نیز به طور کامل تخریب شد. قید دارالخلافه از عنوان تهران برداشته و مرزهای شهر به جای بارو و خندق، چهار خیابان در چهارسوی آن شد. به مرور خیابان شهناز در شرق، خیابان شوش در جنوب، خیابان سی‌متری در غرب و خیابانی در شمال شهر که در نهایت نام خیابان شاه‌رضا را به خود گرفت. این‌گونه محدودۀ جدید شهر مشخص شد.حدودی که با وجود گسترش شهر در ورای آن‌ها تا سال 1317 همچنان مرزهای رسمی شهر به‌شمار می‌رفت.[13]

تصویر8: تخریب دروازه دولت. مأخذ:شیرازیان، ص170
تصویر9: تخریب دروازه یوسف‌آباد. مأخذ: تارنمای پایگاه خبری تحلیلی شهر. http://www.shahr.ir/d/2020/10/28/4/9681.jpg

تصویر10: خیابان شاه‌رضا در نقشه طرح مصوب توسعه تهران 1316. مأخذ: شیرازیان، اطلس تهران قدیم، ص170و 171.

به دنبال احداث خیابان‌ شاه‌رضا در دهۀ ۱۳۱۰ ، به مرور تکلیف زمین‌هایی که ممکن بود در مسیر توسعه نیاز به خریداری توسط بلدیه داشته باشد مشخص شد،[14] خیابان کم‌کم رو به توسعه رفت و با سایر معابر و گره‌گاه‌های تازه‌احداث شهری مرتبط شد و بناهایی نیز در آن احداث شد.

با توجه به طرح توسعۀ تهران که در سال ۱۳۱۶ به تصویب رسید، خیابان شاه‌رضا از سمت غرب به میدان 24 اسفند تازه‌تاسیس منتهی می‌شد که گره‌گاهی مهم در حد غربی شهر بود و اهمیتش را می‌توان با نصب یکی از سه مجسمۀ‌رضاشاه در آن،که به دست هنرمند فرانسوی آگوست مایارد ساخته شده هم فهمید.[15] خیابان از جانب شرق نیز به میدان دروازۀ شمیران می‌رسید و در حد فاصل این دو میدان، معابر و گره‌گاه‌های دیگری را نیز قطع می‌کرد. میدان دروازه دولت و میدان دانشگاه در زمرۀ گره‌گاه‌هایی بودند که حدوداً تا نیمۀ دوم دهۀ ۱۳۱۰ نامی یافتند. به جز این گره‌گاه‌ها، خیابان‌ها و کوچه‌هایی از شمال و جنوب نیز به شاه‌رضا می‌رسیدند که در طرح توسعۀ تهران نامی برایشان پیش‌بینی نشده بود[16] و از میان یا در جوار اراضی تفکیک‌شده و فروخته‌شدۀ پیرامون حصار عبور می‌کردند.[17]

این معابر شمالی و جنوبی و گره‌گاه‌ها و همچنین خود خیابان باهم و در یک زمان توسعه نیافتند. با توجه به طرح توسعه، قرار بود خیابان شاه‌رضا از دروازۀ شمیران به سمت شرق امتداد پیدا کند؛ اما این امر هم‌زمان با شکل‌گیری برخی معابر و گره‌گاه‌های موجود در خیابان محقق نشد. به نظر می‌رسد که تا اواخر دهۀ ۱۳۱۰ حدفاصل دروازه شمیران تا تقاطع آن با خیابان شهناز از چهرۀ عمران‌نیافتۀ خود درآمد و آسفالت شد.[18] نهایتاً تا پایان سلطنت رضاشاه، این تقاطع به میدانی تبدیل شد که به مناسبت ازدواج ولیعهد با فوزیه شاهزاده مصری میدان فوزیه نامیده شد. از این گذشته معابر فرعی دیگری نیز به شاه‌رضا متصل شدند؛ یکی از آنها خیابان لاله‌زار بود که پیش از این، به خیابان شاه‌رضا نرسیده بود.[19]

اما در طی سال‌های دهۀ ۱۳۱۰ ، خیابان تنها با گسترش و افزایش معابر منشعب از خود یا آبادسازی گره‌گاه‌ها و میدان‌هایش توسعه نیافت. دولت و افرادی گوناگون بناهای مختلفی را نیز در این دهه در شاه‌رضا احداث کردند که موجب شکل‌گیری نخستین وجهۀ این خیابان شد. از طرفی قوانینی نیز از طرف بلدیه برای چگونگی ساخت‌وسازهای شهری صادر شد که می‌تواند بر بناهای این خیابان هم مؤثر واقع شده باشد. ممنوعیت ساخت بنا‌های تمام خشتی در جوار خیابان، پیاده‌رو‌سازی در مقابل یک ساختمان توسط سازنده و  ممنوعیت ریختن آب از ناودان‌ها و آبریزها به معابر عمومی،[20] و ارسال  نقشۀ ساختمان‌های جدید به بلدیه از جملۀ این قوانین بود.[21]

تصویر11: خیابان شاه‌رضا در عکس هوایی سال 1319. مأخذ: شیرازیان، ص9-178

توسعۀ شهر در حوالی خیابان شاه‌رضا، بر باغ‌ها و زمین‌های بازمانده از پیش از برچیدن حصار مبتنی بود. اغلب بناهای جدید تفریحی و آموزشی ساخته‌شده در این دهه هم در همین باغ‌ها و زمین‌ها جای گرفته بود. یکی از همین زمین‌های باقی مانده در تقاطع خیابان پهلوی و شاه‌رضا قرار داشت. بلدیه در راستای احداث باغ‌های عمومی که پیش از این تصمیم به ساخت آن در قسمت جدید شهر گرفته بود، اقدام به طراحی یک فضای سبز عمومی همراه با یک کافه‌رستوران کرد. کافۀ مزبور که  کافه بلدیه نامیده می‌شد، به همت مسیو فرد رومانیایی و به امید تبدیل آن به مهمان‌خانه‌ای در شهر، با مصالحی چون سنگ و سیمان و آهن احداث و در دوشنبه شب، ۱4 شهریور ۱۳۱۱ افتتاح شد. این بنا که از همان آغاز مکانی برای حضور موسیقی ایرانی بود[22] و در اواخر دهۀ ۱۳۱۰ و حدود سال ۱۳۱۹ به نمایش‌ خیمه‌شب‌بازی هم اختصاص یافته بود، تا دهه‌ها مهم‌ترین عنصر تفرج‌گاهی این خیابان بود.

تصویر12: کافه بلدیه. مآخذ تارنمای اسکان‌نیوز. https://www.eskannews.com
تصویر13: کافه بلدیه، 1314. مآخد: صفحه صفحۀ تهران پریروز. https://www.facebook.com/TehranParirooz/

به موازات ساخت کافه بلدیه که اقدام مستقیم بلدیه در ایجاد فضایی در خیابان شاه‌رضا بود، ساخت بناها و فضاهای مختلف در این خیابان ادامه یافت. از فضاهایی که در سطح کلان و ملّی برای آن برنامه‌ریزی و محدودۀ خیابان شاه‌رضا برای آن انتخاب شد، دانشگاه تهران است. خیابان شاه‌رضا پیش از احداث این دانشگاه در سال ۱۳۱۳ نیز دارای دو فضای آموزشی مهم بود و با تاسیس دانشگاه تهران جنبۀ آموزشی و فرهنگی آن بیش از پیش تقویت شد. در سال 1313 رضاشاه ساختمان تالار تشریح دانشگاه را در اراضی جلالیه در شمال غرب خیابان افتتاح کرد و تا سال‌های بعد ساختمان‌های دیگری به این مجموعه اضافه شد. طرح اصلی دانشگاه را معماران به‌نام آن روز ایران از جمله ماکسیم سیرو، آندره گدار و محسن فروغی کشیدند[23]. بااین‌حال ساختمان‌های دانشگاه از خیابان شاه‌رضا دیده نمی‌شدند و تنها ساختمان همجوار با خیابان در دانشگاه دو دهه بعد ساخته شد.  اما حتی پس از تاسیس نخستین دانشگاه نوین تهران در این خیابان نیز، ساخت فضاهای آموزشی همچنان ادامه یافت. مدرسه‌ای در فاصله اندکی از مکان سابقِ دروازه یوسف‌آباد به همت انجمن زرتشتیان در سال 1315 ساخته شد؛ این مدرسه دبیرستان انوشیروان دادگر بود که عمارتش را همچون دبیرستان البرز و دانشسرای عالی،  مارکف بر عهده داشت[24].

تصویر14: رضا شاه در تالار تشریح‌، بهمن 1313. مأخذ: تارنمای معماری معاصر ایران. http://caoi.ir/
تصویر15: دفن لوح‌ یادگار تاریخی دانشگاه، بهمن 1313. مأخذ: تارنمای معماری معاصر ایران. http://caoi.ir/

اما بناها و فضاهای آموزشی و تفریحی تنها عناصر این خیابان نبودند؛ محدوده‌‌های مسکونی و بناهایی با کاربری‌های متفاوت نیز در محدوده این خیابان شکل گرفت. بناهای غیرمسکونی که محل مشاغل گوناگون بودند از  نظر پراکندگی در خیابان از یکدیگر فاصله داشتند. از میان این بناها می‌توان به چندنمونه اشاره کرد:.مؤسسۀ مسافربری لوان‌تور در سال 1315در تقاطع خیابان با خیابان فیشرآباد آغاز به ‌کار کرد[25]. در همان سالخشک‌شویی دانمارکنیز به عنوان یکی از اولین خشک‌شویی‌های مدرن ایران افتتاح شد و پس از مدتی از خیابان شاه‌آباد به خیابان شاه‌رضا در نبش خیابان کاخ منتقل شد[26]. بخش‌های مسکونی نیز بیشتر در محدودۀ خیابان و در شرق دانشگاه تهران به چشم می‌خوردند که برخی‌شان فارغ از تبعیت از قوانین نماسازی بلدیه، نمایش‌دهندۀ نوخواهی سازندگانشان و چه بسا جامعه بودند. رولان دوبرل از افرادی که در طراحی ساختمان‌های دانشگاه تهران نقش داشت، در سال 1317، ویلایی به سفارش اصغر پناهی طراحی کرد[27]. ویلا پناهی در نوع خودش ساختمان بسیار نوآورانه‌ای بود و به نظر می‌رسد حجم بیرونی آن الهام‌بخش معماری ساختمان‌های دهه‌های بعد ایران هم بوده باشد[28]. با ساخت این بنا تنوع جدارۀ خیابان بیش‌ازپیش شد و در کنار بناهایی که با تبعیت نسبی از سبک ملی و نئوکلاسیک، به معماری تاریخی ایران (دبیرستان البرز) نظر داشت، معماری مدرن نیز جایی برای خود باز کرد و در این خیابان خودنمایی کرد.

تصویر16: ویلا پناهی. مأخذ: مجله معمار شمارۀ 11، ص66

پرده سوم: خیابانی برای شهری مدرن (1330-1321)

با روی‌کار آمدن محمدرضا شاه در سال‌های آغازین دهه 1320 شمسی تغییرات زیادی در جامعه ایرانی رخ داد.تغییراتی که دست کم تا یک دهه ادامه یافت. در این مدت دیگر تمرکز قدرت در دست شاه نبود و علاوه بر شاه به تناسب مجلس، کابینه وزرا، سفارت‌خانه‌های خارجی و مردم نیز نقش خود را ایفا می‌کردند.  اگر از برخی تجمعات کوچک صرف‌نظر کنیم درمجموع شرایط شهر و خیابان‌ها در این دهه آرام بودند[29]. به دنبال این تحولات که هم‌گام با پایان جنگ جهانی دوم نیز بود، گرایش به باستان‌گرایی و ملی‌گرایی عامرانۀ رضاشاه که تاثیرات آن در چند بنای جداره خیابان شاه‌رضا نیز دیده می‌شد، کم‌کم جای خود را به معماری مدرن و هم‌راستا با سبک بین الملل ‌داد. بااین‌حال آخرین نشانه‌های گرایش پیشین در خیابان شاه‌رضا نصب مجسمۀ فردوسی در سال 1324 در میدانی به همین نام بود.[30].

تصویر17: خیابان شاه‌رضا در نقشۀ سال 1323. مأخذ: شیرازیان، ص185

تصویر18: میدان فردوسی. مآخذ: پاکزاد
تصویر19: خیابان شاه‌رضا در نزدیکی میدان فردوسی. اواخر دهۀ 1320. مآخذ: صفحۀ پنجره‌ای رو به دیروز.  https://www.facebook.com/panjerehdirooz/

اما در این دهه، علاوه بر میدان میانی خیابان شاه‌رضا که با نصب مجسمه فردوسی رسما میدان فردوسی نامیده شد، بسیاری از خیابان‌هایی که در طرح توسعۀ طهران با خیابان شاه‌رضا تقاطع داشتند نیز نامی بر خود گرفتند. خیابان جنوب میدان فردوسی، خیابان فردوسی نامیده شد، و خیابان واقع در شمال میدان هم با نام فیشرآباد شناخته شد. خیابان‌های پهلوی و کاخ خیابان را قطع ‌کردند و به سمت شمال امتداد ‌یافتند. در این نیمۀ اول دهۀ 1320 خیابان‌های عشرت‌آباد، ایران‌شهر، ویلا و بهجت‌آباد با خیابان شاه‌رضا تقاطع داشتند، قسمت شرقی خیابان نیز تکمیل شده و اراضی نظام‌آباد با سه خیابان به خیابان شاه‌رضا متصل شد. همچنین خیابان‌های منتهی به شاه‌رضا به شکل نهایی خود نزدیک شده و برای خیابان‌های شمالی از شرق به غرب نام‌هایی چون نارمک، گرگان (در جنوب شاه‌رضا نیز امتداد داشت)، شمیران، بهار، خاقانی، روزولت، رامسر، فرصت، ده‌خدا (به جای ایران‌شهر)، سپهبد زاهدی (به‌جای فیشرآباد)، شیراز (بهجت‌آباد)، صبا (در جنوب شاه‌رضا نیز امتداد داشت)، وصال شیرازی، آناتول فرانس، بیست‌ویکم آذر و امیرآباد در شمال میدان 24 اسفند دیده می‌شود. میدان فوزیه پس از جدایی ملکه از محمدرضاشاه شهناز نامیده شده و خیابان‌های جنوب شاه‌رضا نیز از شرق به غرب شهناز در جنوب میدان شهناز، مهران، ابن سینا، سیدجمال‌الدین اسدآبادی، صفی‌علی‌شاه، خیام، سعدی، لاله‌زارنو، فارس، حافظ، رازی، ابوریحان، دانشگاه، فخررازی، فروردین و اردیبهشت نامیده شده‌اند[31].

تصویر20: خیابان شا‌ه‌رضا و خیابان‌های منتهی به آن در سال 1326. مأخذ: مرکز اسناد کتابخانۀ ملی

با نصب مجسمه، توسعۀ بیشتر معابر منشعب و پیش‌رفت ساخت‌وساز در قسمت جدید شهر، خیابان شاه‌رضا هم رونق گرفت و در این دهه بناهای بیشتری را اعم از بناهای مسکونی، دولتی و آموزشی و اداری و تفریحی‌ـ‌فرهنگی در خود جای داد. بسیاری از این بناها مکانی برای برگزاری محافل ادبی و اجتماعی آن روزگار نیز شده بودند، در این ایام در شمال غرب میدان، هتل ریتز ساخته شد[32]. هتل در سال 1327 شاهد گردهم‌آیی تنی چند از فعّالان مطبوعات ایران به دعوت سید محمدباقر حجازی مدیر روزنامۀ وظیفه بود که در نهایت منجر به شکل‌گیری جبهۀ مطبوعات ضد دیکاتوری شد. در طول این گردهم‌آیی بخشی از مطبوعات ایران به‌ویژه مطبوعات مخالف حزب توده با مطبوعات حزب یک‌صدا شده و علیه شاه و نفوذ انگلیس متحد شدند[33]. این گردهم‌آیی بی‌تاثیر در حوادثی که در آن سال در محدوده خیابان رخ‌داد نبود. در همان سال محمدرضا شاه که به مناسبت چهاردهمین سال تاسیس دانشگاه تهران در این مکان حضور پیدا کرده بود ازتروری ناکام جان سالم به‌دربرد. ناصر فخرایی فردی که به شاه حمله کرده بود کارت خبرنگاری دو روزنامۀ پرچم اسلام و فریاد ملت را با خود حمل می‌کرد.[34].

تصویر21: مدرسه اتفاق. مآخذ: تارنمای کجارو. https://www.kojaro.com/
تصویر 22: نمایی از هتل ریتس و میدان فردوسی، سال 1336. مآخذ: پاکزاد

علاوه بر هتل ریتس بناهای متعددی در این دهه در خیابان شاه‌رضا ساخته شدند بناهایی که همچون دهه قبل که از نظز نوع فعالیت‌های جاری در آنها و چه از نظر پراکندگی مکانی متفاوت بودند. در سال 1322 بیمارستان زنان و کودکان در حوالی پیچ شمیران[35] و دبیرستان و کنیسا اتفاقدر نبش خیابان آناتول فرانس و مقابل محوطۀ دانشگاه تهران ساخته شدند. به احتمال زیاد از دیگر اتفاقات مهم و شاخص این دهه افزایش سینماهای خیابان باشد. فضاهای مرتبط با سینما و تئاتر تا پیش از ساخت دو سینمای دیانا و سینما شهناز در نبش خیابان گرگان بیشتر محدود به خیابان لاله‌زار بود. اما با ساخت چنین فضاهایی در خیابان شاه‌رضا در این دهه به نحوی مرکز ثقل فضاهای هنری در تهران آغاز به دگرگونی کرد[36]. گاه طراح تعدادی از این بناهای مسکونی و غیرمسکونی در خیابان یکسان بود؛ مانند سینما دیانا که با طراحی وارطان هوانسیان ساخته شد معماری که در این خیابان چندین بنای مسکونی نیز احداث کرده بود [37].

تصویر23: سینما دیانا، اواسط دهۀ 1330. مآخذ: صفحۀ پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/
تصویر24: خیابان شاه‌رضا تقاطع خیابان ویلا، سال‌های پایانی دهۀ 1320. مآخذ: صفحۀ پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/

علاوه بر سینما، فضای هنری دیگری نیز در دهۀ 1320 در خیابان شاه‌رضا شکل‌گرفت. دومین نگارخانه ایران، نگارخانه آپادانا در تقاطع شاه‌رضا و خیابان بهار در سال 1328 توسط محمد جوادی‌پور، حسین کاظمی و هوشنگ آجودانی شروع به‌کار کرد. با شکل‌گیری این نگارخانه، واژه گالری و معادل ایرانی آن نگارخانه وارد ادبیات هنر ایران می‌شود..[38]پس از تاسیس نگارخانه و در کنار احداث سینماها، فعالیت‌های هنری به بخش ثابتی از فعالیت‌های جاری در خیابان تبدیل می‌شود.

تصویر25: خیابان شاه‌رضا در حوالی سال 1320. مأخذ: صفحۀ پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/TehranParirooz/
تصویر26: خیابان شاه‌رضا ابتدای خیابان روزولت، اواهر دهۀ 1320. مأخذ:صفحۀ پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/

پرده چهارم: خیابانی برای فرهنگ و هنر (1340-1331)

شهر تهران در دهۀ 1330 بر خلاف دهۀ قبل چندان آرام نبود. خیابانی با فضاهای عمومی، چندین میدان، دانشگاه و فضای آموزشی و فرهنگی مستعد بروز فعالیت‌های سیاسی نیز بود. در روزهای آغازین سال 1331 میدان شهناز، شاهد میتینگ کانون جوانان دموکرات وابسته به حزب تودۀ ایران بود. این برنامه به مناسبت پایان هفتۀ جهانی جوانان برگزار شد و شرکت‌کنندگان پس از برنامه به طرف ساختمان کانون در خیابان نادری راه‌افتادند. مسیر حرکت از ابتدای خیابان شاه‌رضا تا خیابان فردوسی و از آنجا به سمت جنوب بود. در طول این راه‌پیمایی که بر خلاف میتینگ، غیرقانونی برگزار شد، طی درگیری قوای پلیس با جوانان دو نفر کشته و بیش از پنجاه نفر زخمی شدند. حادثه‌ای که منجر به یک‌ماه حکومت نظامی در تهران شد[39]. البته پایان حکومت نظامی و آرامش پس از آن چندان دوامی نداشت. یک‌سال بعد در مرداد ماه 1332 خیابان شاهد تجمعات مختلف در حمایت از دولت ملّی ایران به ریاست دکتر مصدق و همچنین هواداران شاه و مخالفان مصدق بود. حوادثی که در نهایت به کودتا و براندازی دولت مصدق ختم شد. از دیگر اتفاقات سیاسی خیابان می‌توان به تغییر کاربری کافه بلدیه به مقر حزب دموکرات ایران به رهبری قوام‌السلطنه اشاره کرد.[40].

تصویر27: خیابان شاه‌رضا تقاطع خیابان خاقانی، راه‌پیمایی هواداران شاه در مرداد 1332. مأخذ: صفحۀ تهران پریروز. https://www.facebook.com/TehranParirooz/
تصویر28: خیابان شاه‌رضا تقاطع خیابان‌ حافظ (چهار راه کالج). مأخذ: صفحۀپنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/

تصویر29: خیابان شاه‌رضا و بخشی ازخیابان‌های پهلوی و ابن‌سینا درنقشه سال 1331. مأخذ: شیرازیان، ص11-210

با این وجود ملی شدن صنعت نفت و افزایش توان مالی کشور و افزایش سطح رفاه عمومی، چندین بنای صنعتی در این دهه ایجاد شد و شکل‌گیری بناهای فرهنگی و هنری در خیابان شاه‌رضا که در دهه 1320 آغاز شده بود در این دهه شکل جدی‌تری به ‌خود پیدا کرد؛ به طوریکه علاوه بر نصب دومین مجسمه فردوسی در میدان فردوسی در این دهه،[41] چهرۀ فرهنگی و آموزشی خیابان نیز پررنگ شد.

در سال 1331 ساخت بنای دانشکده هنرهای زیبا به پایان رسید و تحصیل دانشجویان به این ساختمان منتقل شد[42]. در این دهه چهار سینما نیز در طول این خیابان و اطراف میدان‌های ابتدا و انتهای آن به مجموع بناهای فرهنگی شاه‌رضا اضافه شدند. سینما مراد در سال 1332 در نبش خیابان و در حاشیه میدان شهناز[43]. سینما پلازا در سال 1335 در جنوب خیابان شاه‌رضا حدفاصل خیابان‌های ابوریحان و کاخ[44]. .سینما تاج نبش خیابان لاله‌زار، جایی که بیش‌ترین سینماهای ایران در آن قرار داشتند ساخته شد ودر مقابل آنسینما رویال[45].علاوه بر این بناها در کنار سینما رویال یکی از نخستین شعبه‌های آموزشگاه زبان شکوهکه از اولین آموزشگاه‌های زبان ایران بود و در سال 1329 شروع به کار کرده بود[46] قرار داشت.

تصویر30: نمایی از خیابان شاه‌رضا و دومین مجسمۀ فردوسی. مأخذ: پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/

در کنار تمام فعالیت‌های سیاسی و هنری دهۀ 1330، یکی از مهم‌ترین اتفاقات فرهنگی تاریخ خیابان شاه‌رضا نیز در همین دهه رخ داد: کوچ کتاب‌فروشی‌های تهران از خیابان‌هایی چون ناصرخسرو و شاه‌آباد به خیابان شاه‌رضا و مقابل دانشگاه تهران. نخستین کتاب‌فروشی‌هایی که به این خیابان نقل مکان کردند، کتاب‌فروشی‌های چهر (فریور) در سال 1337 و پس از آن طهوری و دهخدا (عظیمی) بودند. این بار مخاطبان این کتاب‌فروشی‌ها نیز تغییر کرده بود. کافه‌نشینان خیابان شاه‌آباد جای خود را به دانشجویان دانشگاه تهران دادند[47]. همین هم‌نشینی کتاب‌فروشی و دانشگاه باعث شد خیابان شاه‌رضا به مرور به مهم‌ترین تجمع کتاب‌فروشی‌های ایران تبدیل شود. تاثیر این اتفاق چهره خیابان را در دهه‌های بعد دگرگون کرده و اکثریت قابل توجهی از ناشران قدیمی ایران در این خیابان کتاب‌فروشی نشر خود را تاسیس کردند، ازجمله ناشرانی چون: جاویدان، توس، نیل و گوتنبرگ[48].

اما با وجود فضاهای فرهنگی و هنری فراوان خیابان شاه‌رضا، تعدادی کارگاه و فضای صنعتی نیز در آن ایجاد شده بود. پراکندگی این فضاها و فضاهای هنری و آموزشی در طول خیابان یکسان نبود. فضای غرب خیابان به دلیل دانشگاه تهران و کوچ کتاب‌فروشی‌ها کم‌کم شکلی کاملا فرهنگی به خود می‌گرفت اما سمت شرق وضعیت مشخصی نداشت و تعدادی کارگاه و فضای صنعتی در آن ایجاد شده بودند، که از جملۀ آن‌ها در سال 1336 می‌توان به کارخانه ج.آ.م. نظریاندر نزدیکی تقاطع خیابان سپاه (عشرت‌آباد) اشاره کرد[49]. صنایع دیگری هم تا پایان دهه 1330 در خیابان فعالیت خود را آغاز کردند؛ فروشگاه‌های هواکشی چون نوین فن، الکترو سهیل، هواکش مالکی و هواکش گارنیک چندنمونه از آنان‌اند.[50]

تصویر31: خیابان شاه‌رضا تقاطع خیابان کاخ. مأخذ: پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/
تصویر32: میدان 24 اسفند، سال 1336. مآخذ: پاکزاد

تصویر33: خیابان شاه‌رضا از مقابل کارخاتۀ نظریان. مأخذ: تارنمای کارخانۀ نظریان. http://www.nazarianco.com/history/

پرده پنجم: خیابان، انقلاب سفید و توسعه (1350-1341)

دهۀ 1340 در ایران با انقلاب سفید و اصلاحات ارضی همراه بود. سرمایۀ حاصل از فروش نفت در حال افزایش بود و به این طریق می‌توانست به توسعه کشور کمک فراوانی کند. توسعه‌ای که بیش از هر چیز در تهران و در ساخت‌وساز صرف شد تا ابزاری برای قدرت‌نمایی باشد. اما همین انقلاب سفید خود جریاناتی را در خیابان شاه‌رضا به دنبال داشت. انقلاب سفید از همان آغاز مطرح شدنش با مخالفت‌های مختلفی روبه‌رو بود. یکی از مهم‌ترین اتفاقات سیاسی این دهه درست ده سال بعد از حوادث سال 1332، در خرداد ماه 1342 و در طی مخالفت اقشار مذهبی جامعه به ویژه هواداران آیت الله خمینی رخ‌داد. در طی خرداد ماه این سال اعتراضات مختلفی در خیابان شاه‌رضا انجام شد اعتراضاتی که از دانشگاه‌های تهران و پلی‌تکنیک آغاز شده و به خیابان کشیده و طی آن تعدادی از دانشجویان کشته و زخمی شدند.[51]

تصویر34: خیابان شاه‌رضا در نقشۀ سال 1340. مأخذ: مرکز اسناد کتابخانۀ ملی

انقلاب سفید که در نهایت در کنار عوامل دیگر منجر به مدرن‌سازی گسترده ایران شد، بر تغییر ذائقه فرهنگ عامه تاثیر داشت. در این دهه سند سیاست فرهنگی ایران تدوین شد تا به نحوی مسیر فرهنگ و هنر ایران کنترل و هدایت شود[52]. نمود این سیاست‌ها و تصمیمات جدید در خیابان شاه‌رضا به نسبت قابل مشاهده بود. اگر دهۀ پیش چهار سینما در خیابان آغاز به‌کار کرده بودند، در این دهه بیش از هشت سینما و فضای فرهنگی و عمومی در این خیابان ایجاد شد. بختیار و باتمانقلیچ صاحبان سینما رویال در اوایل دهۀ 1340 سینمای دیگری را در جوار سینمای خود افتتاح کردند و آن را بر اساس حرف اول نام‌های خود سینما ب. ب.نامیدند[53]. در سال 1340 ساخت سینما میامی در میدان شهناز به پایان رسید[54]. یک‌سال بعد از آن در آن‌سوی خیابان در حاشیه میدان 24 اسفند، سینما سانترال افتتاح شد که طراح آن، معمار و نقاش مشهور آن روزگار هوشنگ سیحون بود[55]. چندی بعد نیز در جوار سینما سانترال، سینما اونیورسال شروع به‌کار کرد.. اما ساخت سینما در اطراف میدان 24 اسفند به این دو سینما ختم نشد و در آن‌سوی میدان در انتهای خیابان شاه‌رضا، سینما کاپری در سال 1344 بنا شد[56]. طراحی ساختمان سینما را گروه عامری-کمونه-خسروی انجام دادند[57] و به این ترتیب خیابان عرصه هنرنمایی مهم‌ترین معماران آن روزگار ایران شد.

تصویر35: آگهی افتتاح سینما کاپری در روزنامه کیهان. مأخذ: صفحۀ روزهای خوش سینما. https://zh-cn.facebook.com/thegoodolddaysofcinema/posts/477934545695248/
تصویر36: خیابان شاه‌رضا از مقابل سینما رویال و ب.ب.، تابلو کلاس زبان شکوه نیزدر عکس دیده می‌شود.مأخذ: صفحۀ پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/

فعالیت‌های مرتبط با سینما و تئاتر در خیابان شاه‌رضا در سال‌های میانی دهۀ 40 ادامه پیدا کرد. در نبش خیابان بهار در مقابل بنایی که دو دهه پیش از این نگارخانه آپادانا در آن فعالیت داشت، سالن سینما و تئاتر کسری با مدیریت داوود رشیدی آغاز به کار کرد.[58] اجرای تئاتر در این سالن آن هم در خارج از محدودۀ خیابان لاله زار، نوعی ساختارشکنی بود که توسط دکتر عبدالله والا انجام شد. محل قرارگیری سالن آن هم که در زیر زمین بود، کمتر رواج داشت. البته خیابان شاه‌رضا در این دهه شاهد ساخت سالن تئاتر دیگری نیز بود. کافه بلدیه که از نیمۀ دهۀ 1330 دیگر فعالیتی نداشت، به دستور ملکه، فرح دیبا تخریب شد تا سالنی اختصاصی برای نمایش تئاتر در ایران ساخته شود. در سال 1346 ساخت تئاتر شهر آغاز و تا سال 1351 به طول انجامید. اما پیش از ساخت تئاتر شهر در این دهه، بر جای همان پارکی که کافه بلدیه در آن قرار داشت، پارک پهلوی بر طبق برخی از نقل‌قول‌ها توسط بیژن صفاری استاد دانشگاه تهران و یکی از مدیران فرهنگی هنری نزدیک به ملکه طراحی شد[59].

تصویر37: خیابان شاه‌رضا تقاطع خیابان ایران‌شهر دهۀ 1340. مأخذ: صفحۀ پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/
تصویر38: خیابان شاه‌رضا نزدیک میدان شهناز در دهۀ 1340. مأخذ: صفحۀ پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/

تصویر39: آگهی افتتاح تأتر شهر. مأخذ: روزنامۀ اطلاعات، شمارۀ 14011، شنبه هفتم بهمن 1351، ص1.
تصویر40: خیابان شاه‌رضا تقاطع خیابان پهلوی اواسط دهۀ 1340. مأخذ: صفحۀ پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/

جداره خیابان شاه رضا در دهه 1340 با ساخت تئاتر شهر نمونه‌ای از معماری نوگرای ایرانی را به خود دید. همچنین جریان معماری نوگرای ایران یکی از مهم‌ترین نشانه‌های خیابان شاه‌رضا را شکل داد، در سال 1348 سردر دانشگاه تهران با طرحی از کوروش فرزامی که خود دانشجوی همان دانشگاه بود، ساخته شد و دانشگاه تهران به شکل نهایی خود رسید و پس از چهل سال از تخریب دو دروازۀ شمالی حصار تهران، دروازۀ دانش به سوی خیابان گشوده شد. دروازه‌هایی که حصارهای شفافی داشتند و با فقدان در، همگان را به ورود به دانشگاه تشویق می‌کردند. اما دانشجویان هنرهای زیبا چندی پیش از ساخت سردر دانشگاه اتقاق هنری دیگری را نیز در خیابان رقم زده بودند. تالار ایران که یک‌سال پس از تأسیسش در سال 1343 با مرگ یکی از بنیان‌گذاران خود، منصور قندریز، قندریز نام گرفت در مقابل دانشگاه تهران و در زیرزمین ساختمان انتشارات علمی آغاز به کار کرد. موقعیت مکانی تاالار درمقابل دانشگاه و تردد دانشجویان به این مکان باعث رونق آن در سال‌های بعد شد و تأثیر به سزایی در هنر معاصر ایران گذاشت. جریانی که هم‌گام با پیشرو بودن در معرفی هنر جهان، به گذشتۀ هنر ایران نیز توجه داشت[60]. یکی دیگر از اتفاقات هنری خیابان در این دهه نصب یکی از مشهورترین مجسمه‌های معاصر ایران، مجسمۀ فردوسی استاد ابوالحسن صدیقی در مهرماه 1350 بود. تا این تاریخ این سومین مجسمه‌ای بود که میدان به خود می‌دید[61].

تصویر 41: رونمایی از مجسمۀ فردوسی اثر ابوالحسن صدیقی. مأخذ: تارنمای آژنگ‌نیوز
تصویر42: خیابان شاه‌رضا از مقابل میدان 24 اسفند. دهۀ 1340. مأخذ: صفحۀ پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/
تصویر43: سر در دانشگاه تهران در  حال ساخته شدن. مأخذ: سایت تحلیل خبری عصر ایران. https://www.asriran.com/fa/news

اما افزایش جذابیت‌های خیابان شاه‌رضا به ویژه فضای فرهنگی و هنری آن شاید از دلایلی بود که باعث شد یکی از مشهورترین معماران جهان، یورن اوتزن خالق تالار اپرای سیدنی، معماریِ ساختمان بانک ملّی شعبه خیابان شاه‌رضا را بپذیرد و آن را طراحی کند. اوتزن در سال 1339 سفری به ایران داشت و از اصفهان نیز دیدن کرد. طراحی بانک از پروژه‌ها خلاقانه او بود که در سال 1342 تکمیل شد[62]. اوتزن ارزش خیابان را متوجه شده بود و با عقب بردن ساختمان از حد تعریف شدۀ خیابان، عرصه‌ای عمومی را به پیاده‌رو افزود تا فضای بیشتری برای حضور مردم در خیابان باشد. خیابان آن‌قدر جذاب بود که خود موضوع دیدن باشد. جذابیت‌های خیابان آن‌قدری بود که علاوه بر ساختمان‌های دولتی و فرهنگی پای فروش شیرینی را نیز به خیابان بگشاید. جذابیت دیدن خیابان مسئله‌ای بود که خودآگاه یا ناخودآگاه در طراحی کافۀ شیرینی فرانسه در این خیابان به آن دقت شده بود کافه این که به جای نشستن باید ایستاده و خیابان را تماشا کرد. کافه قنادی فرانسه در سال ۱۳۴۴ آغاز به‌کار کرد و به گفتۀ ثابت‌قدم صاحب قنادی یکی از اولین تولیدکنندگان نان فانتزی در ایران نیز بودند.علت نام‌ فرانسه استخدام شیرینی‌پزی فرانسوی به نام ژیلبرت بارو توسط مدیر قنادی بود که برای اولین بار شیرینی‌های فرانسوی را در این قنادی تولید و عرصه کرد[63]. به این ترتیب پراکندگی فضاهای مختلف در خیابان نسبت به دهه‌های پیشین بیش‌تر شده و خیابان محل چندین دبیرستان و دانشگاه، کتاب‌فروشی‌های متعدد، چندین سینما و تئاتر، بانک، قنادی و فضاهای صنعتی بود. جدارۀ خیابان اما در بسیاری از قسمت‌ها، ساختمان‌هایی دو تا سه طبقه با نمای آجری یا بتونی به شیوه رایج معماری دهه 20 و 30 بود و بناهایی چون بانک ملی تفاوت چشم‌گیری با محیط اطراف خود داشتند. البته بانک خط افق یکسانی با بناهای مجاورش داشت بر خلاف سینما پلازا و چند ساختمان بلندمرتبه دیگر که این نظم را برهم‌زده بودند.

تصویر44 و 45: بانک ملّی شعبۀ خیابان شاه‌رضا. مأخذ: Architectural Review

تصویر46: ماکت بانک ملّی شعبۀ شاه‌رضا در دستان اوتزن.مأخذ: Architectural Review
تصویر47: شیرینی فرانسه و خیابان شاه‌رضا.مأخذ: سیروس باور، آرشیو شیرینی فرانسه.

تصویر48: جداره جنوب خیابان انقلاب اسلامی، بناهای متعلق به سال‌های قبل 1357، حدفاصل خیابان ابوریحان تا دانشگاه، بنای میانی بانک ملی.ترسیم از محمدحسین رحیمیان.

تصویر49: جداره جنوب خیابان انقلاب اسلامی، بناهای متعلق به سال‌های قبل 1357، سمت راست ساختمان شیرینی فرانسه، سمت چپ ساختمان پلازا. ترسیم از محمدحسین رحیمیان.

پرده پایانی: پلی برای انقلاب (1357-1351)

در آغاز دهه 1350 سرمایه‌های دولتی و خصوصی خیابان را با سرعت بیشتری تغییر دادند. خیابان شاه‌رضا دیگر مرز شمالی شهر نبود و آرام آرام به خیابانی در میانۀ شهر تبدیل شده بود. اما هم‌چنان اهمیت خاص خود را داشت و هنوز محملی برای اولین‌ها بود. تا پیش از حوادث سال‌های پایانی دهه و رخ‌دادن انقلاب، ساخت بناهایی چون تئاتر شهر در سال 1351 به پایان رسید و حتی چندی از بناهای قدیمی خیابان تخریب شدند. بااین‌همه، شاه‌رضا این فرصت را داشت تا چند فضای تازه به خود ببیند. پس از کافه پای غذاخوری‌ها نیز  به خیابان کشیده شد و نخستین شعبۀ اولین رستوران سلف سرویس ایران با نام رستوران سلف سرویس موبی‌دیک در نزدیکی چهار راه کالج آغاز به‌کار کرد و یکی از شعبه‌های فروشگاه زنجیره‌ای کوروش که از پیش‌گامان فروشگاه زنجیره‌ای در ایران بودند، در این خیابان و در نزدیکی میدان شهناز تاسیس شد[64]. و پس از سال‌ها همجواری محوطه دانشگاه با خیابان شاه‌رضا سرانجام بنایی نیز در دانشگاه در جوار خیابان ساخته شد؛ ساختمان جنوبی دانشکده هنرهای زیبا. خیابان شاه‌رضا در این دهه دیگر خیابانی توسعه یافته بود و بسیاری از قسمت‌های خیابان در حال تغییر بودند. ترافیک خودروها در خیابان امری عادی شده بود و مدیران شهری برای کنترل آن در نقاطی چهره خیابان را دگرگون کردند. دومین پل ماشین‌رو فلزی ایران در این خیابان ساخته شد، در تقاطع چهار راه کالج[65]. میدان شهناز نیز برای کنترل بهتر ترافیک تغییر کرد و اتصال خیابان شاه‌رضا به دماوند به سطحی پایین‌تر برده شد.

تصویر50: خیابان شاه‌رضا در نقشۀ سال 1351. مأخذ: مرکز اسناد کتابخانۀ ملی

تصویر51: ترافیک در خیابان شاه‌رضا حوالی میدان فردوسی در سال 1350.مأخذ: صفحۀ پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/
تصویر52: ترافیک در خیابان شاه‌رضا مقابل دانشگاه تهران در سال 1354. مأخذ: صفحۀ تهران پریروز. https://www.facebook.com/TehranParirooz/

تصویر53: چراغانی خیابان شاه‌رضا به مناسب جشن شاهنشاهی در سال 1350. مأخذ: صفحۀ پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/
تصویر54: چراغانی خیابان شاه‌رضا به مناسب دهمین سالگرد انقلاب سفید در سال 1351. مأخذ: صفحۀ پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/

تصویر55: آگهی افتتاح پل حافظ. مأخذ: روزنامه اطلاعات
تصویر56: راه‌پیمایی بر روی پل حافظ در سال 1357. مأخذ: تارنمای مرکز بررسی اسناد تاریخی.  https://historydocuments.ir/?page=post&id=3139

تصویر57: تیتر روزنامۀ اطلاعات، انفجار بمب در خیابان شاه‌رضا. مأخذ: روزنامه اطلاعات، دوشنبه 16 امرداد 1351، ص1.
تصویر58: حمل مشعل بازی‌های آسیایی در خیابان شاه‌رضا در سال 1353. مأخذ: صفحۀ پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/

تصویر59: میدان شهناز در سال‌های دهۀ 1340. مأخذ: صفحۀ تهران پریروز. https://www.facebook.com/TehranParirooz/
تصویر60: میدان شهناز در سال 1354. مأخذ: صفحۀ تهران پریروز. https://www.facebook.com/TehranParirooz/

خیابان شاه رضا در این دهه میزبان رویدادهایی گوناگون بود. خیابان بارها به دلیل جشن‌های شاهنشاهی و دهمین سالگرد انقلاب سفید چراغانی و تزیین شد. حتی در سال 1353 شاهد حمل مشعل بازی‌های آسیایی نیز بود؛ اما میزبانی رویدادها همواره خوشایند نبود. در سال 1351 تنی چند از داشجویان مدرسه عالی قم بمبی را در خیابان منفجر کردند. چند سال بعد از آن خیابان شاه‌رضا شاهد گسترده‌ترین راه‌پیمایی‌های تاریخ ایران علیه حکومت پهلوی بود. اعتراضاتی که خیابان، فضاهای بسیاری را برای همراهی با آنها داشت، سه میدان بزرگ در ابتدا میانه و انتهای آن بود. دانشگاه تهران و دانشگاه پلی‌تکنیک در نزدیکی آن واقع شده بودند و اتصال بیش از 40 خیابان‌ بزرگ کوچک پایتخت به آن، شاه‌رضا را به مرکز اعتراضات و تجمعات تبدیل کرد. و جایی برای بزرگترین راه‌پیمایی‌های تاریخ ایران شد. در نهایت این خیابان بود که سودای آزادی را در سر رهگذرانش انداخت. خیابان انقلابی شد برای رسیدن به آزادی.

سخن پایانی:

خیابان شاه‌رضا از طول تاریخ شکل گیری خود بناها و روی‌دادهای مختلفی را به خود دید خیابانی که شاهد شکل‌گیری نخستین فضاهای آموزشی نوین ایران بود، محملی برای فروش کتاب شد و با سینماها، نگارخانه‌ها، تئاتر و کافه‌های خود جایی برای رفت‌وآمد روشن‌فکران و هنرمندان بود مجموعۀ این عوامل باعث شده بود خیابان خود یک تماشاخانه شود، جایی برای رساندن صدای جریان‌های مختلف به گوش یک‌دیگر، جایی برای روشنفکران و جایی برای مردم. بی سبب نبود که در سال 1356 شیشه‌گران از هنرمندان جوان آن سال‌ها پوسترهایی را در سرتاسر این خیابان چسباند؛ پوسترهایی که روی آن‌ها نوشته شده بود: «کارهای کورش شیشه‌گران:‍ خودِ خیابان شاهرضا»[66]. شیشه‌گران در هنر کاملا مفهومی خود، خیابان شاه‌رضا را همچون یک اثر هنری دیده بود. شیشه‌گران در پوستر خود به صراحت بیان کرد: خیابان شاه‌رضا، نقاشی است، خیابان شاه‌رضا، مجسمه‌سازی، معماری،سینما، تئاتر، نوشتن، رقص، کاریکاتور و عکس است. خیابانی که کمی بعد تجمع، اعتراض و راه‌پیمایی بود. گذشت نیم قرن از عمر خیابان نیاز به تغییر نام آن را مسئله‌ای اساسی کرد. خیابانی که آیینۀ تمام‌نمای دگرگونی در جامعۀ ایرانی بود، از گسستن از گذشته تا شیفتگی به مدرنیته و بازگشتی دوباره به سنت. اکنون دیگر خیابان شاه‌رضا، انقلاب است.

تصویر61: پوسترهنر+هنر، کورش شیشه‌گران.مأخذ: تارنمای مجلۀ هنری طاووس. http://tavoosonline.com/FutureArtist/AloneEn.aspx?src=26&Page=3
تصویر62: نقد پروژه پوسترهنر+هنرکورش شیشه‌گران، روزنامه رستاخیز۱۳۵۶. مأخذ: تارنمای مجلۀ صفحه. https://www.pagesmagazine.net/fa/articles/eventual-spaces

تصویر63: تغییر نام خیابان شاه‌رضا به انقلاب در نقشۀ سال 1359.مأخذ: مرکز اسناد کتابخانۀ ملی

تصویر64: جداره جنوب خیابان انقلاب اسلامی، بناهای متعلق به سال‌های قبل 1357، بنای سمت چپ خانه رستم گیو. ترسیم از محمدحسین رحیمیان.

 منابع:

آبراهامیان، یرواند.ایران بین دوانقلاب، ترجمۀ احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاهی ولیلایی، چاپ یازدهم. تهران: نشرنی، 1374.

اتحادیه، حمیرا. ارزش میراث رولان دوبرل، مجلۀ معمار: شماره 11، زمستان1376، صفحه 63-67

ایران‌پور،مینو. نخستین نگارخانه ها در ایران، فصلنامۀ هنر: شماره 58، زمستان 1382،صفحۀ 118-133.

بانی‌مسعود، امیر.معماری معاصر ایران (تکاپوی بین سنّت و مدرنیته)، چاپ ششم، تهران: نشر هنر معماری قرن، 1394.

پورشاچی، محمود. قزاق: عصر رضاشاه پهلوی بر اساس اسناد وزارت خارجه فرانسه، چاپ اول، تهران: نشر فیروزه، 1384.

ثقفی،مراد. شهر و عرضه اجتماعی هنر (نگاهی به تجربه تالار قندریز)، نشریۀ گفتگو: شماره 13، پاییز 1375، صفحۀ 37 -54.

جامی.گذشته چراغ راه آینده است، چاپ دوّم، تهران: نشر ققنوس، 1362.

جاویدانی، آران. پرسه در خاطرات سینماهای خیابان انقلاب، مجلۀ فرهنگی هنری آنگاه: شمارۀ 4، پاییز 1396، صفحۀ128-133.

خانی‌زاد، شهریار. هوشنگ سیحون (معمار، هنرمند، نقاش)، چاپ اول، تهران: هنر معماری قرن، 1394.

شاهرخی نژاد، محمدرضا. هزاره سوم، هزاره کوتوله هاست، مصاحبۀ شاهرخی نژاد با منوچهر صفرزاده،تندیس 3 مهر 1386 – شماره 108صفحه 12 تا 13.

شیرازیان، رضا. اطلس تهران قدیم.تهران: دستان، 1394.

________. تهران‌نگاری. تهران: دستان، ‏۱۳۹۵.

صهبا، فاتح. این خانه سیاه نبود، مجلۀ فرهنگی هنری آنگاه: شمارۀ 4، پاییز 1396، صفحۀ24-35.

عادلوند، پدیده. جنگ و مجسمه‌های شهری تهران «از واقعیت عینی تا امر ذهنی»، نشریۀ منظر: دوره 8، شماره 34، بهار 1395، صفحه 82-93

عاقلی،باقر. شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، جلد1 و 3،چاپ اول، تهران: نشر گفتار با همکاری نشر علم، 1380.

قبادیان، وحید.سبک‌شناسی و مبانی نظری درمعماری معاصر ایران،چاپ سوم، تهران: موسسه علم معمار رویال، 1392.

قلی‌پور، علی. پرورش ذوق عامه در عصر پهلوی، چاپ دوم. تهران: موسسه فرهنگی پژوهشی چاپ و نشر نظر، 1398.

قنبری، معراج. نشانۀ ناشران، مجلۀ فرهنگی هنری آنگاه: شمارۀ 4، پاییز 1396، صفحۀ112-113.

کریمیان، حسین. تهران در گذشته و حال،چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه ملّی، 1355.

کیانی، مصطفی.معماری دورۀ پهلوی اول، اندیشه‌ها، پیدایش و شکل‌گیری معماری دورۀ بیست ساله معاصر ایران، چاپ اول، تهران: موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، 1383.

گروه پژوهش بنیاد تاریخ پژوهی ایران، 15خرداد، رخدادی که تبدیل به تاریخ شد، نشریۀ پانزده خرداد: شماره 3، بهار 1384، صفحۀ80-137.

لاله، هایده؛وافری، راحله. تاریخچۀ تحول طب سنتی به طب نوین در دوره قاجار، نشریۀ علوم انسانی دانشگاه الزهرا(س): شمارۀ 60، پاییز 1385، صفحۀ 131- 166

مختاری طالقانی، اسکندر. میراث معماری مدرن ایران، چاپ دوم، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1396.

مهرابی، مسعود.تاریخ سینمای ایران از آغاز تا سال 1357، چاپ هفتم، تهران: مولف، 1377.

روزنامۀ اطلاعات:

شمارۀ 741، 25 فروردین 1308.

شمارۀ 751، 8 اردیبهشت 1308.

شمارۀ 816،30 تیر 1308.

شمارۀ 964، 13 بهمن 1308.

شمارۀ 1051، 6 خرداد 1309.

شمارۀ 1266، 5 بهمن 1309.

شمارۀ 1697، 15 شهریور 1311.

شمارۀ 1835، 30 بهمن 1311

شمارۀ 5873، 11 مهر 1324.

شمارۀ 13608، 5 مهر 1350

شمارۀ 13868،دوشنبه 16 امرداد 1351.

شمارۀ 14011، هفتم بهمن 1351

روزنامۀ کیهان، شماره 6754، سه‌شنبه 19 بهمن 1344.

مجلۀ بلدیه:

شمارۀ 2و3، خرداد 1311.

شمارۀ 11و12، فروردین 1313.

شمارۀ 11و12، فروردین 1313.

سال نهم، شمارۀ سوم، آبان‌ماه 1309.

شمارۀ 2و3، خرداد 1311.

 

منابع اینترنتی:

اینجا هیچ نشانه‌ای از قدیمی‌ترین ندارد، به جز یک تابلو!، خبرگزاری ایسنا. https://www.isna.ir/news/98032813377/%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AC%D8%A7-%D9%87%DB%8C%DA%86-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%B2-%DB%8C%DA%A9-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%88

تارنمای سینماهای تهران (تاریخچه و تصاویر سینماهای تهران). https://cinemahayetehran.blogsky.com/

تارنمای شرکت  شکوه ایران. http://shokouh.com/fa/

تاریخچۀ کارخانه ج.آ.م نظریان. وبگاه کارخانه. http://www.nazarianco.com/history/

تاریخچۀ هواکش در ایران، تارنمای تأسیسات نیوز، 1398. https://tasisatnews.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%87%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/

دبیرستان انوشیروان دادگر، وبلاگ فرزانگان و تاريخ ايران زمين- دين زرتشتي، 1387. http://bemoonkhodadad.blogfa.com/?p=6

رستگار، بامداد. خانه‌ی ارباب رستم گیو؛ نمادی از نظم و هماهنگی، تارنمای خبری زرتشتیان: 1399. https://amordadnews.com/26614/ بازدید در 06/10/1399

روایتِ شیرین کافه بلدیه تا تئاتر شهر، تارنمای اسکان نیوز، 1399. https://www.eskannews.com/report/29510/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D9%81%D9%87-%D8%A8%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%B1

شیخی، پیمان. کهن ترین تئاتر های تهران، تارنمای ایران نئاتر، 1395. https://theater.ir/fa/64358

طباطبایی، نسرین و بابک افراسیابی. فضاهای ممکن، تارنمای صفحه، 1386. https://www.pagesmagazine.net/fa/articles/eventual-spaces

کمال کمونه، تارنمای معماری معاصر ایران. http://www.caoi.ir/fa/architects/item/701-%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%84-%DA%A9%D9%85%D9%88%D9%86%D9%87.html

گشتی در قدیمی‌ترین خشکشویی تهران، خبرگزاری ایسنا، 1396. https://www.isna.ir/news/96092010962/%DA%AF%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%B4%DA%A9%D8%B4%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3

گفت‌وگو با بنیان‌گذار شیرینی فرانسه، هفته نامه دنیای کسب‌و کار، درج شده در سایت فرا امتیاز. http://faraemtiyaz.ir/news/4565/%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87

موزه پمپ بنزین دروازه دولت، تارنمای مدریت موزه‌ها و مرکز اسناد صنعت نفت. http://www.petromuseum.ir/content/4/%D9%85%D8%AD%D8%AA%D9%88%D8%A7%DB%8C-%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D8%AA/3803/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%BE%D9%85%D9%BE-%D8%A8%D9%86%D8%B2%D9%8A%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA

نخستین فروشگاه‌های زنجیره‌ای ایران در فهرست مزایده، خبرگزاری ایسنا. https://www.isna.ir/news/94031910743/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AC%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D9%85%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%AF%D9%87

ویلای پناهی ساخته دوبرول معمار فرانسوی در آستانه تخریب، خبرگزاری مهر، 1395. https://www.mehrnews.com/news/3723965/%D9%88%DB%8C%D9%84%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D9%86%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%A8%D8%B1%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AA%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%A8

یونسیان، یونس. حیات و ممات در نوستالژی، وبگاه مجله 40چراغ، 1395. https://40cheragh.org/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%85%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%84%DA%98%DB%8C/

یوسف‌نژاد، آزاده. دبیرستان اتفاق، وبگاه کجارو.
https://www.kojaro.com/attraction/9021-%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82/

 

Drew, PhilipandAlirezaBaghchesaraei.From function to expression: Melli Bank in Tehran, Iran by JørnUtzon, The Architectural Review. https://www.architectural-review.com/buildings/from-function-to-expression-melli-bank-in-tehran-iran-by-jorn-utzon?tkn=1

منابع تصویری:

پاکزاد، سیدمحمود. طهران قدیم: عکس‌های سیدمحمود پاکزاد فونوگرافر تهران قدیم در سالهای 1320 تا 1354، چاپ سوم، تهران: دید، 1390.

پایگاه خبری تحلیلی شهر:http://www.shahr.ir/d/2020/10/28/4/9681.jpg

تارنمای آژنگ‌نیوز:http://www.azhangnews.ir/2020/03/30/%D9%85%D8%AC%D8%B3%D9%85%D9%87-%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%DB%8C-%D9%86%D8%B5%D8%A8-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%9F/

تارنمای فردا نیوز: https://www.fardanews.com/fa/news/918945/%D9%BE%D9%85%D9%BE-%D8%A8%D9%86%D8%B2%DB%8C%D9%86-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B1%DB%B3%DB%B4%DB%B0-%D8%B9%DA%A9%D8%B3

تارنمای مجۀ هنری طاووس: http://tavoosonline.com/FutureArtist/AloneEn.aspx?src=26&Page=3

صفحۀ فیس‌بوک تهران پریروز. https://www.facebook.com/TehranParirooz/

صفحۀ فیس‌بوک پنجره‌ای رو به دیروز. https://www.facebook.com/panjerehdirooz/

تمامی بازدیدها از سایت‌ها در روز ۱۳۹۹/۱۰/۱۰ بوده‌اند.

 

 

[1] مدرسه البرزکه پیشینۀ آن به مدرسۀ آمریکایی‌ها در نزدیکی دروازه قزوین بازمی‌گشت، به ساختمان جدید خود منتقل شد. هزینۀ ساخت بنا را مستررولستن آمریکایی یک سال پیش ازآن پرداخته بود. (پورشالچی، قزاق، ص 354. بر اساس اسناد وزارت خارجۀ فرانسه)

[2]  رستگار، خانه‌ی ارباب رستم گیو؛ نمادی از نظم و هماهنگی، تارنمای خبری زرتشتیان. این خانه در غرب دروازۀ یوسف‌آباد و در ملک شخصی ارباب رستم گیو قرار داشت. او از زرتشتیان یزد و از تحصیل‌کردگان رشته تجارت در اروپا بود و نمایندگی زرتشتیان در مجلس و ریاست انجمن زرتشتیان ایران را بر عهده داشت. عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، جلد 3، ص 1325.

[3] نیکلای مارکوف معمار 45 سالۀ گرجستانی طراحی دو نمونه از این ساخته‌ها را بر عهده داشت: مدرسۀ البرز و دانش‌سرای عالی. طرح‌های او نمونه‌ای بودند از گرایش‌های متفاوتی که در جامعۀ آن روزگار وجود داشت؛ خانۀ گیو با آثار مارکف علی‌رغم ریشه‌های نئوکلاسیک مشترک، شباهت ظاهری اندکی داشتند و به نحوی نشان از گرایش‌های متفاوت جامعه آن روزگار بودند. نمای خانه احتمالا به دلیل گرایش‌ مالک آن به غرب، به شیوۀ نئوکلاسیک طراحی شده بود. معماری بنای مدرسه البرز نیز با وجود تحصیل معمار آن در روسیه، آشکارا تحت تاثیر معماری سنتی ایران قرار داشت. بانی‌مسعود، معماری معاصر ایران، ص 211

[4] بلدیه برای نظم‌بخشی به شهر در سال 1307  قانون مبنی بر شیشه‌ای بودن در و پنجره دکان‌ها تصویب کرد. همان، ص 193.

[5]مجلۀ بلدیه، سال نهم، شمارۀ سوم، آبان‌ماه 1309، صفحه 74.

[6]روزنامۀ اطلاعات، شمارۀ 741، 25 فروردین 1308، ص2.

[7]روزنامۀ اطلاعات، شمارۀ 751، 8 اردیبهشت 1308، ص1.

[8]در روزنامۀ اطلاعات، شمارۀ 964، 13 بهمن 1308، ص1، ضرورت به‌ کارگیری قیر در ساخت خیابان مطرح شده و در و در نهایت تصمیم گرفته شد از سال 1309 برای ساخت راه‌ها از سیمان استفاده شود و راه با ماسه شن بکوبند و یکی از انگیزه‌های ساخت کارخانۀ سیمان نیز به نحوی با این مسئله در ارتباط بود. روزنامۀ اطلاعات، شمارۀ 1835، 30 تیر 1308، ص2.

[9]روزنامۀ اطلاعات، شمارۀ 1051، 6 خرداد 1309، ص3.

[10]مجلۀ بلدیه، شمارۀ 2و3، خرداد 1311، صفحۀ 183.

[11]«اینجا هیچ نشانه‌ای از قدیمی‌ترین ندارد، به جز یک تابلو!» ، خبرگزاری ایسنا.  https://www.isna.ir/news/98032813377/%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AC%D8%A7-%D9%87%DB%8C%DA%86-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%B2-%DB%8C%DA%A9-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%88

[12]«موزه پمپ بنزین دروازه دولت»، تارنمای مدریت موزه‌ها و مرکز اسناد صنعت نفت. http://www.petromuseum.ir/content/4/%D9%85%D8%AD%D8%AA%D9%88%D8%A7%DB%8C-%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D8%AA/3803/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%BE%D9%85%D9%BE-%D8%A8%D9%86%D8%B2%D9%8A%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA ، در دهه‌های بعداز کنار این پمپ‌بنزین خیابان وصال شیرازی کشیده شد.

[13]کریمیان ،تهران در گذشته و حال، ص 8-297 و 300. همچنین محدودۀ شهر را با توجه به نقشۀ طرح مصوب سال 1316 نیز می‌توان دریافت. (تصویر 10)

[14] مجلۀ بلدیه، شمارۀ 11و12، فروردین 1313، صفحۀ 557 تا 561.

[15] عادلوند، «جنگ و مجسمه‌های شهری تهران»، مجلۀ منظر، ص 86.

[16] پیش‌بینی اتصال 19 خیابان از سمت شمال به خیابان شاه‌رضا شده بود و همچنین بیش از 15 کوچه و خیابان نیز از سمت جنوب به خیابان شاه‌رضا متصل می‌شد.

[17]زمین‌های اطراف حصار که اکنون خیابانی از آنها می‌گذشت نیز تفکیک‌بندی شده و فروش اراضی تقسیم‌بندی شدۀ دروازه یوسف‌آباد تا فیشرآباد و همچنین اراضی و حرایم خندق از خیابان کاخ تا دروازه باغ‌شاه اعلان عمومی شد. مجلۀ بلدیه، شمارۀ 11و12، فروردین 1313، صفحۀ 565.

[18] این موضوع را می‌توان در تصویر هوایی سال ۱۳۱۹شمسی مشاهده کرد.

[19]سند برنامه عملیاتی سال 1319 موجود در: کیانی، معماری دورۀ پهلوی اول، ص465. همچنین این موضوع را می‌توان با مشاهده و مقایسۀ نقشۀ توسعۀ تهران با تصویر هوایی ۱۳۱۹ دریافت.

[20] روزنامۀ اطلاعات، شمارۀ 1835، 30 بهمن 1311، ص2.

[21] مجلۀ بلدیه، شمارۀ 2و3، خرداد 1311، صفحۀ 154 تا 158.

[22]روزنامۀ اطلاعات، سال هفتم، شمارۀ 1697، عصر سه‌شنبه 15 شهریور 1311، ص1. همچنین شامل ارکستری از موسیقیدان‌های معروف ایرانی بود.

[23]قبادیان، معماری معاصر ایران، ص 177.

[24]«دبیرستان انوشیروان دادگر»، وبلاگ فرزانگان و تاريخ ايران زمين- دين زرتشتي.

[25]عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، جلد 1، ص 10

[26]«گشتی در قدیمی‌ترین خشکشویی تهران»، مصاحبه با صاحب خشک‌شویی دانمارک، خبرگزاری ایسنا. https://www.isna.ir/news/96092010962/%DA%AF%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%B4%DA%A9%D8%B4%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3

[27]«ویلای پناهی ساخته دوبرول معمار فرانسوی در آستانه تخریب»، خبرگزاری مهر. https://www.mehrnews.com/news/3723965/%D9%88%DB%8C%D9%84%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D9%86%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%A8%D8%B1%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AA%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%A8

[28]اتحادیه، «ارزش میراث رولان دوبرل»، مجلۀ معمار، ص 66.

[29]آبراهامیان، ایران بین دوانقلاب، صفحۀ 208و209.

[30] روزنامۀ اطلاعات، سال بیستم، شمارۀ 5873، چهارشنبه یازده مهر 1324، ص1. میدان فردوسی در عکس هوایی سال 1319 دیده می‌شود و از این تاریخ به بعد میدان سه مجسمه به خود دیده است. پیش‌نهاد ساخت نخستین مجسمه‌ از سوی جمعی از پارسیان هند و در ایام مراسم جشن هزارمین سال تولد فردوسی و افتتاح آرامگاه او، در سال 1305 مطرح شد و پس از موافقت مسؤلان انجمن آثار ملی، توسط راس بهادر ماترا، مجسمه‌ساز شهیر هندی، ساخته شد. ساخت مجسمه در سال سال 1319 به پایان رسید، اما به دلیل بروز جنگ جهانی دوم، انتقال آن به ایران تا سال 1324 به تأخیر افتاد. این مجسمه چهارده سال بعد و پس از نصب دومین مجسمه به مقابل دانشکده ادبیات دانشگاه تهران انتقال یافت.

[31] با توجه به نقشۀ سال 1323.

[32]یونسیان، «حیات و ممات در نوستالژی»، وبگاه مجله 40چراغ. https://40cheragh.org/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%85%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%84%DA%98%DB%8C/

[33]جامی، گذشته چراغ راه آینده است، ص 518 و 528.

[34]همان، ص 539

[35]لاله و وافری، تاریخچۀ تحول طب سنتی به طب نوین در دوره قاجار، فصلنامۀ علوم انسانی دانشگاه الزهرا، ص 176.

[36]مهرابی، تاریخ سینمای ایران.

[37]کیانی، معماری دورۀ پهلوی اول، ص228.

[38]ایران‌پور، «نخستین نگارخانه ها در ایران»، صفحۀ 120.

[39]جامی، گذشته چراغ راه آینده است، ص 631.

[40]«روایتِ شیرین کافه بلدیه تا تئاتر شهر»، تارنمای اسکان نیوز، براساس پژوهش‌های‌ موزۀ خیابان ولیعصر. https://www.eskannews.com/report/29510/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D9%81%D9%87-%D8%A8%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%B1

[41]روزنامۀ اطلاعات، شمارۀ 13608، دوشنبه 5 مهر 1350، ص1.

[42]قبادیان، معماری معاصر ایران، ص 214.

[43]مهرابی،تاریخ سینمای ایران و سید محمدی، وبلاگ سینماهای تهران. https://cinemahayetehran.blogsky.com/

[44]جاویدانی، «پرسه در خاطرات سینماهای خیابان انقلاب»، مجلۀ آنگاه.

[45]مهرابی،تاریخ سینمای ایرانو سید محمدی، وبلاگ سینماهای تهران. https://cinemahayetehran.blogsky.com/

[46]تارنمای شرکت شکوه ایران. http://shokouh.com/fa/

[47]صهبا، «این خانه سیاه نبود»، مجلۀ آنگاه.

[48]قنبری، «نشانۀ ناشران»، مجلۀ آنگاه.

[49]«تاریخچۀ کارخانه نظریان». http://www.nazarianco.com/history/

[50]لاهیجانی و کرمانی، هواکش (نگاهی کاربردی). به نقل از تارنمای تأسیسات نیوز. https://tasisatnews.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%87%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/

[51]گروه پژوهش بنیاد تاریخ پژوهی ایران، 15خرداد، «رخدادی که تبدیل به تاریخ شد».

[52]قلی‌پور، پرورش ذوق عامه در عصر پهلوی، ص116و117.

[53]جاویدانی، «پرسه در خاطرات سینماهای خیابان انقلاب»، مجلۀ آنگاه.

[54]مهرابی،تاریخ سینمای ایران.

[55]همان و «گفت‌وگوی فرشته رحیمی با هوشنگ سیحون»، هوشنگ سیحون (معمار، هنرمند، نقاش)، ص 58

[56] روزنامۀ کیهان، شماره 6754، سه‌شنبه 19 بهمن 1344، ص3.

[57]«کمال کمونه»، تارنمای معماری معاصر ایران. http://www.caoi.ir/fa/architects/item/701-%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%84-%DA%A9%D9%85%D9%88%D9%86%D9%87.html

[58]شیخی، «کهن‌ترین تئاتر های تهران(فصل هفتم)». تارنمای ایران نئاتر. https://theater.ir/fa/64358

[59]هزاره سوم، «هزاره کوتوله هاست، مصاحبۀ شاهرخی نژاد با منوچهر صفرزاده»، مجلۀ تندیس، ص 12.

[60]ثقفی، «شهر و عرضه اجتماعی هنر (نگاهی به تجربه تالار قندریز)»، مجلۀ گفتگو، ص 37 تا 54.

[61]روزنامۀ اطلاعات، شمارۀ 13608، دوشنبه 5 مهر 1350، ص1.

[62]DREW AND BAGHCHESARAEI, From function to expression: Melli Bank in Tehran, Iran by Jørn Utzon

[63]«گفت‌وگو با بنیان‌گذار شیرینی فرانسه»، هفته نامه دنیای کسب‌و کار. به نقل از: http://faraemtiyaz.ir/news/4565/%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87

[64]«نخستین فروشگاه‌های زنجیره‌ای ایران در فهرست مزایده»، خبرگزاری ایسنا. https://www.isna.ir/news/94031910743/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AC%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D9%85%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%AF%D9%87

[65]کریمیان،تهران در گذشته و حال، ص 367.

[66]طباطبایی و افراسیابی، «فضاهای ممکن». https://www.pagesmagazine.net/fa/articles/eventual-spaces