سرهنگ‌آبادی که دیگر نیست

«در آن طرف زواره در زمینۀ شمال شرقی ریگزاران رشته کوهی قرار دارد که چند آبادی را در گوشه و کنار آن جای داده‌ست. از زواره چندان دور نیست شاید تا دامنۀ آن پانزده کیلومتر بیشتر نباشد. جاده وجود ندارد، کوره‌راه چرا. به دامنه که برسیم مسیل خود راه را نشان می‌دهد. «درقه» و «احمدآباد» را پشت سر می‌گذاریم تا آنجا که مسیل تنگ‌تر می‌شود و ناگهان فصل نو آغاز می‌گردد: فضایی محصور به دیواره‌ای از کوه‌های کم ارتفاع همچو جامی سبز پدیدار می‌شود. بر بدنۀ شمالی این جام مجموعۀ استثنایی سرهنگ‌‌آباد قرار دارد.»(۱) این توصیفی که دکتر باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی در سال ۱۳۴۶ از مسیر منتهی به مجموعۀ سرهنگ‌آباد زواره نوشت، در آبان‌ماه ۱۳۹۵ نیز صادق بود. از زواره تا سرهنگ‌آباد مسافت زیادی نیست. اما به قول دکتر شیرازی راه همواری وجود ندارد. کوره‌راه است، کوره‌راهی که گرمای آن حتی در نیمۀ آبان ماه هم آزاردهنده است. با خود فکر می‌کنید در انتها قرار است به چه برسیم؟ خانۀ‌ کویری شبیه خانه‌های زواره؟ اقامتگاهی بین راهی یا یک باغ شبیه باغ فین کاشان؟ پاسخ هیچ‌کدام از این‌ها نیست. آنچه در انتهای این مسیر وجود دارد و بیننده را غافل‌گیر می‌کند، یک قصر با کلیۀ امکانات و وسایل رفاهی مثل حمام، آسیاب آبی، باغ، اصطبل، خانه‌های خدمت‌کاران و بهارنشین است؛ مجموعه‌ای که دور از گرمای کویر پاسخ‌گوی نیازهای ساکنانش بوده و آن‌ها را از هیاهوی شهر و روستاهای اطراف جدا می‌کرده‌ است. این نوشته مروری گذرا بر ویژگی‌های معماری این مجموعه و وضعیت آن دارد.

 

عمارت تاریخی سرهنگ‌آباد در سال ۱۳۰۰ هجری قمر(۲) در مساحتی حدود ششصد مترمربع احداث شده‌است. «سهام السلطنه عرب»(۳) از امیران دربار ناصرالدین شاه، این کاخ را در دامنۀ کوه‌های دهستان کچو، جایی که به ییلاق شهرستان اردستان شهرت دارد، بنا کرد تا در آن از شاهزداگان قاجاری پذیرایی کند. سرهنگ‌آباد به علت معماری کوشک اصلی آن و ایوان ستون‌داری که گویی با الهام از چهلستون و عالیقاپوی اصفهان ساخته شده‌است، به چهلستون کویر نیز شهرت دارد. دکتر شیرازی دربارۀ نوع معماری آن معتقد است: « معماری این مجموعه گوئی خواسته است تلفیقی از معماری دورۀ خود و سبک دورۀ صفویه باشد. ولی جز در بعضی از جزئیات تنوع فضایی خاص دورۀ قاجاریه با قدرت هرچه تمام در آن جلوه‌گری می‌کند. و آن طور که بایست باشد معرف فرهنگ خاص زمان و مکان خود و سندی ارزنده به شمار می‌آید و در نوع خود یکی از نمونه‌های موفق معماری دورۀ قاجاریه است.»(۴)

 

معماری مجموعۀ سرهنگ‌آباد به گونه‌ای شکل گرفته که با طبیعت اطراف آن عجین و تبدیل به بخشی از آن شود. کوشک یا چهلستون که مهم‌ترین بخش مجموعه است با سه ایوان جنوبی، شرقی و غربی به ترتیب مشرف به رودخانه و چمنزار و کوهستان است. فضاهای داخلی کوشک به‌گونه‌ای طراحی و اجرا شده که واسطی میان طبیعت اطراف باشد، طوری که به نظر می‌رسد طبیعت از یک سو به آن وارد و از سوی دیگر خارج می‌شود. قنات سرهنگ‌آباد برای شرب، چرخش آسیاب و آبیاری درختان از وسط باغ و کنار بنا عبور کرده‌است. آب این قنات در حوض‌ها (حوض وسط حیاط خلوت و حوض عمارت چهلستون) جریان داشته و محور اصلی شکل‌دهندۀ فضاهای باغ بوده‌ است. معماری سرهنگ‌آباد از پذیرفتن طبیعت واهمه ندارد بلکه آن را می‌طلبد.(۵) همین باعث می‌شود از گرمای کشندۀ ریگستان مجاور خبری نباشد و محیطی امن، بسته، راحت و دور از هرگونه غوغای کویر به وجود آید.

تصویر ۱ – دید از داخل بنا به جنوب – ماخذ: نگارنده

 

تصویر ۲ – دید از داخل بنا به سمت شمال. ماخذ: نگارنده

 

مجموعۀ سرهنگ‌آباد دو فضای باز اصلی داشت که فضاهای بسته حول آنها سامان‌دهی شده‌‌بود. یکی از فضاهای باز به فرم حیاط مرکزی و دیگری باغ مجموعه بود. عمارت چهلستون در مرکز مجموعه و ساختمان‌های دیگر به فراخور موقعیت در اطراف آن قرار داشت. حیاط مرکزی مجموعه در شرق چهلستون بود و اطراف آن ورودی اصلی، اتاق‌های اندرونی، حمام، و اصطبل است. باغ مجموعه در ضلع غربی چهلستون قرار داشته و بادگیرخانه نیز کنار آن بوده‌است. بناهای مجموعه به ترتیب موقعیت قرارگیری عبارت بودند از:

-ساختمان مشرف بر استخر که آسیاب بوده و شاه‌نشینی به نام عمارت بادگیر داشته‌است. عمارت بادگیر از قسمت‌های دیگر باغ قدیمی‌تر بوده و دربارۀ بادگیر آن نوشته‌اند: «قاعدۀ بادگیر قاعدۀ موجود در عمارت تاریخی سرهنگ آباد دو متر و ارتفاع آن به ده متر می‌رسد. معماری بادگیرها به گونه‌ای است که در ارتفاع هفت متری، شکل دایره‌ای بادگیر تبدیل به یک هشت ضلعی شده و از همانجا بادگیر به دو طبقه تقسیم می‌شود.»

-ساختمان چهلستون در مرکز مجموعه واقع و با دو طبقه ارتفاع و ۱۵۰۰ متر زیربنا، از یک سو به حیاط مرکزی و از سوی دیگر به باغ مجموعه مشرف بوده‌است. این ساختمان حدود ۱.۵ متر از سطح زمین بلندتر بود و دورتادور آن ایوان‌های ستون‌دار قرار داشت. ایوان اصلی چهلستون در جهت جنوبی آن قرار داشت و دارای یک حوض مرمر بود. سقف ایوان بر روی دو ردیف ستون‌های چوبی (با سرستون‌های مقرنس و آیینه‌کاری شده) ساخته شده‌بود. تزیینات سقف ایوان جنوبی نقاشی و آیینه‌کاری بود و زیر سقف دور ایوان کتیبه‌ای از آیات قرآنی به خط زرین بر زمینۀ لاجوردی نوشته شده بود. در وسط ساختمان چهلستون، تالار یا شاه‌نشین و در دو طرف آن دو اتاق به طول تالار ولی باریک‌تر از آن قرار داشت که به وسیلۀ درهای چوبی دولنگه‌ای به تالار مرکزی مرتبط می‌شد. سقف تالار مرکزی بر روی دو ستون چوبی با ته ستون‌هایی از سنگ مرمر با تراش فوق‌العاده ظریف قرار دارد. تزئینات اتاق‌ها شامل گچ‌بری‌های خاص دورۀ قاجار و آیینه‌کاری به طرز نسبتاً متناسب و پرکاری اجرا شده‌است. ازارۀ دورتادور تالار به وسیلۀ سنگ‌های مرمری پوشیده شده و در قسمت جنوبی اتاق، نوشته‌هایی بر روی سنگ‌ها حجاری شده که تاریخ ۱۳۰۰ هجری را نشان می‌دهد.

-حیاط مرکزی مجموعه با حوض بزرگی در وسط و دو باغچه که در طرفین حوض قرار داشته است. اتاق‌های اندرونی در دو ضلع این حیاط قرار داشت.

-تشکیلات ورودی شامل سردَر ورودی، هشتی، راهرو. دکتر شیرازی دربارۀ ورودی مجموعه نوشته‌است: «گرچه برج‌هایی به آن قیافۀ دفاعی می‌دهد ولی گویی بیشتر جنبۀ تزئینی دارد. نمای ورودی اصلی آن بیشتر نمای ورودی دعوت‌کنندۀ یک خانۀ شهری را دارد.» سردَر ورودی این مجموعه با وجود آسیب‌دیدگی، تا آبان ۱۳۹۵ نیز مجلل و دارای مقرنس‌های گچ بری‌شده، بود. از دیگر اجزا و تزیینات سردَر که از بین رفته‌بود می‌توان به وجود یک گلدسته، کوبه و حلقۀ در ورودی که نوشته‌ای نیز بر آن‌ها حک شده و گل‌میخ‌های ظریفِ در اشاره کرد.

-حمام بزرگی که چسبیده به قسمت اندرونی وجود داشته‌است. حمام شامل فضاهائی چون سربینه، گرم‌خانه، دالان و خزینه و حوض مرمر بوده است. سربینۀ حمام دارای نقش و نگار و بدنۀ آن سراسر کاشی بوده است.

-اصطبل برای نگهداری حیوانات.

-دو برج با کاربری نگهبانی.

 

 

تصویر ۳ – پلان کوشک اصلی – ترسیم: دکتر شیرازی. ماخذ: پرونده ثبتی بنا

 

 

تصویر ۴ – دید به ضلع شرقی کوشک اصلی، حیاط مرکزی و بناهای اطراف آن که تخریب شده‌اند. ماخذ نگارنده

 

 

تصویر ۵ – نمای جنوبی ساختمان اصلی. ماخذ: نگارنده

تصویر ۶ – زاویه شمال غربی و جنوب غربی حیاط که امروز خراب شده‌است. ماخذ: پرونده ثبتی بنا

 

 

 

تصویر ۷ – تصویری از نمای ورودی. ماخذ: نگارنده

تصویر ۸ – تصاویری از نمای ورودی . ماخذ: پرونده ثبتی بنا

تصویر ۹ – تصاویری از حمام مجموعه که خراب شده‌است. ماخذ: پرونده ثبتی بنا

 

زمانی که بانیان و سازندگان کاخ سرهنگ‌آباد در دورۀ ناصری، ترکیبی از معماری دورۀ صفویه و قاجاریه را برای ساخت مجموعه‌ای منحصربه‌فرد بکار گرفتند و عمارتی ساختند که در ظاهر شبیه به چهلستون و فضاسازی متنوع و تزییناتش برگرفته از معماری دورۀ قاجاریه بود، پیش‌بینی نمی‌کردند که این بنا طی ۵۴ سال چه روندی را از ثبت در فهرست آثار ملی تا سوختن در آتش طی خواهد کرد. در پروندۀ ثبتی بنای سرهنگ‌آباد آمده است که وزارت فرهنگ و هنر از سال ۱۳۴۳ چندین بار از طریق دفترفنی سازمان در استان اصفهان تقاضای خرید و ثبت این اثر را داشته‌ و بودجه‌ای معادل دو میلیون ریال برای آن پیش‌بینی کرده‌است که به دلایل نامعلومی این کار محقق نمی‌شود. دکتر شیرازی در بازدیدی مورخ  ۲۱ / ۴ / ۱۳۴۶ این مجموعه را از نظر استخوان‌بندی سالم ولی از نظر وضعیت عناصر تزئینی آن از قبیل گچ‌کاری‌ها، آیینه‌کاری‌ها، کاشی‌کاری‌ها و سنگ‌کاری‌ها سخت مورد تهدید، ارزیابی کرده‌بودند. همچنین ایشان پیشنهادی برای حفظ بنا ارائه کردند که در پروندۀ ثبتی آمده و به شرح زیر است: « با در نظر گرفتن موقعیت جغرافیایی خاص این مجموعه در دل کویر و در میان چند شهر تاریخی (اردستان، زواره و …) و اینکه در این منطقه هیچ محل مناسبی جهت مسافرین وجود ندارد، پیشنهاد می‌شود از این مجموعه به‌عنوان استراحت‌گاه سیاحان به هنگام قصد توقف در این منطقه استفاده شود. و برای نزدیک شدن باین فکر بایستی حتی‌الامکان از صرف هزینه‌های سنگین جهت سرویس‌های تجملی زائد صرف‌نظر کرد و آن را محیطی فرض کرد دور از هرگونه تشریفات بی‌مورد». ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی در کتاب «آثار ملی اصفهان» در سال ۱۳۵۲ یک پاراگراف دربارۀ این بنا نوشته و نسبت به وضعیت رو به تخریب و لزوم حفاظت از آن هشدار داده‌است.

بنای سرهنگ‌آباد در تاریخ ۲۸/ ۴ /‍۱۳۵۵ با شماره ثبت ۱۲۷۸ در فهرست آثار ملی ثبت شد. انتظار می‌رفت ثبت بنا در فهرست آثار ملی، اراده‌ای جمعی را در راستای مرمت و حفظ آن بسیج کند که متأسفانه این‌طور نشد. در ۱۸ / ۵ / ۱۳۷۶ این بنا مجدداً مورد بررسی کارشناس سازمان میراث فرهنگی قرار گرفت و نسبت به نواقص پرورنده و وضعیت آن هشدار داده شد. خبرگزاری دانشجویان ایران، ایسنا، در خبری مورخ ۱۶ / ۵ / ۱۳۹۲ نوشت که «سرهنگ‌آباد، دیگر آباد نیست». باشگاه خبرنگاران جوان در ۷/ ۲ / ۱۳۹۵ نوشت: «مرگ تدریجی کاخ سرهنگ‌آباد اردستان». این خبرها به دفعات نوشته شد ولی احتمالاً مخاطب آن‌ها تنها دانشجویان و اساتید معماری و مرمت در کشور بوده‌اند؛ چون نتیجۀ نگرانی برای وضعیت بنای سرهنگ‌آباد را تنها در پروژه‌های درسی، طرح‌های مطالعاتی و مرمتی می‌توان دید که در آرشیو دانشگاه‌های کشور (مثل آرشیو دانشگاه هنر اصفهان) خاک می‌خورد و احتمالاً کسی به غیر از دانشجوها و اساتید همان دانشگاه‌ها از وجودشان خبر ندارد. همۀ گفته‌ها و نوشته‌هایی که طی ۵۴ سال از وضعیت نامناسب یک بنای ارزشمند تاریخی خبر می‌داد، برای جلبِ‌توجه جامعه و مسئولان کافی نبود تا ایسنا و دیگر خبرگزاری‌ها در روز سه‌شنبه ۱۴ فروردین ۱۳۹۷ خبر از سوختن این بنا بدهند. هرچند نوشته‌اند که «خوشبختانه» «تنها» بخشی از سازۀ چوبی بنا بر اثر آتش از بین رفته‌است اما با توجه به وضعیت نامناسب کاخ و بخش‌هایی که از قبل به طور کامل تخریب شده‌بود، می‌توان گفت سرهنگ‌آباد، نه تنها آباد نیست که تقریباً دیگر وجود خارجی ندارد!

 

 

 

 

(۱) آیت‌الله زاده شیرازی، باقر، «بنای عالی و تاریخی سرهنگ‌آباد»، مجله وحید، شماره پنجم، اردیبهشت ۱۳۴۹. این مقاله در پرونده ثبتی بنا هم آمده‌است.

(۲) دکتر شیرازی درباره قدمت بنا نوشته‌است: « مدت زیادی از تاریخ بنای آن نمی‌گذرد تاریخ هزار و سیصد هجری را می‌توان برگوشه یکی از سنگ‌های مرمر شاه‌نشین بنای اصلی (بلوک) مجموعه دید».

(۳) درباره بانی بنا در پرونده ثبتی و از قول دکتر شیرازی چنین آمده‌است: « بانی آن آن طور که می‌گویند «سهام‌السلطنه عرب» حاکم وقت و مالک فعلی آن «امیرحسین خان عامری» نماینده اردستان در مجلس شورای ملی در دوره اجلاسیه فعلی است». ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی نیز در کتاب «آثار تاریخی اصفهان» نوشته است: «این عمارت تاریخی و جالب در نیمه دوم قرن سیزدهم در دیه سرنج‌آباد به وسیله مصطفی قلیخان سهام‌السطلنه عرب عامری که از امیر تومانان و سرداران دربار ناصرالدین شاه قاجار بود بنا گردیده‌است»

(۴) پرونده ثبتی بنا

(۵) آیت‌الله زاده شیرازی، باقر، «بنای عالی و تاریخی سرهنگ‌آباد»، مجله وحید، شماره پنجم، اردیبهشت ۱۳۴۹.

(۶) همان

ساناز تولائیان

هیچ نظری وجود ندارد