سرّ روشنی دائم شمع حمام شیخ‌بهایی اصفهان

 

 

دربارۀ حمام شیخ‌بهایی اصفهان و راز شیوۀ کار آن نوشته‌ها بسیار است؛ حمامی که ساخت آن را به شیخ‌بهایی نسبت داده‌اند و معتقدند که او حمام را چنان ساخته بود که آب مصرفی آن فقط با یک شمع، شمعی همیشه‌روشن، گرم می‌شده است. در کالبد بنای موسوم به حمام شیخ بهایی، دو تاریخ ساخت می‌شود پیدا کرد، یکی ماده‌تاریخ سردر ورودی بنا است که معادل عددی‌اش، ۱۰۲۵ه.ق می‌شود و یکی تاریخ موجود روی سنگاب حوض بینه است که ۱۲۳۳ را نشان می‌دهد. گفتنی است تاریخ مرگ شیخ‌بهایی را حدود ۱۰۳۰ ه.ق. آورده‌اند. معمولاً در اصالت این بنا و نیز در صحت روایت گرم‌شدن آن با یک شمع، تردیدی به خود راه نمی‌دهند و چنان‌که معاون میراث استان اصفهان در مصاحبه‌ای (به‌تاریخ ۳۱اردیبهشت۱۳۹۴) گفته است «گرم‌شدن مخزن حمام شیخ بهایی با یک شمع و روشن‌بودن دائمی آن مطلبی است که در آن شکی وجود ندارد». نیز فعلاً این گمان چیره است که گاز حاصل از فاضلاب شهر اصفهان یا بخشی از آن را با تنبوشه‌هایی سفالین به زیر حمام منتقل کرده بودند و این نوع بازیافت فاضلاب و استفاده از بیوگاز، علت روشنی مداوم آن شمع بوده است.

جز این روایت غالب از شیوۀ کار آن حمام، روایت دیگری نیز موجود است که با «علوم غریبه» سروکار دارد. در این روایت، گرم‌کردن آب حمام با شمعی دائماً روشن، نه محصول گازهای حاصل از فاضلاب شهر است و نه با امور خردپذیر مادّی کاری دارد؛ بلکه روشنایی مداوم شمع و گرمای آب، با کارکردهای ماورایی حروف و اثر صور فلکی و کواکب و طلسم‌نویسی مرتبط است. گیرم که آبی از این حرف‌ها و شکل‌ها گرم نشود، لااقل تأمل در روایت‌های این‌چنینی ما را با نگرش و فرهنگ پیشینیانمان آشنا می‌کند. به‌صورتِ‌کلی کتاب‌های علوم غریبه از منابع غنی و ارزشمندی هستند که پژوهش در آن‌ها، به شناخت فرهنگ سنتی ما راه می‌برد و به‌رغم پرشماری این کتاب‌ها، هنوز پژوهشی جدی دربارۀ آن‌ها صورت نگرفته است.

پاراگراف زیر از کتابی برداشت شده که عنوان روی جلدش عبارت «سرالمستتر در علوم غریبه و جفر و خواب‌نامه شیخ‌بهایی و خواص اسماءالله و دانستن بعضی مطالب مجهوله» و به‌قلم «حضرت حجت‌الاسلام آقای حاج سقازاده واعظ شهیر» است:

«حمامی که مدت‌ها در اصفهان بود و کسی راز دائمی او را نمی‌دانست، اینک سرّ آن:
باب یکم: حمامی بسازند به‌شکلی از مس باشد و دیگدان از مس، و صورت را چنان وضع کند که گویی آتش می‌کند، و بر بازوی شخص اسم اول و حرف چهارم را بنویسد، و طالع برج اسد یا حمل باشد، و روز سه‌شنبه باشد که عمل حمام را بنا کند، بر هر چه خواهد پس بخور کند، صورت را با لبان و اشتراک و نقاش باید صائم باشد، بعد او را دفن نماید در کلخن حمام جمالی که ساخته است، چراغی برافروزد و از مس به یک فتیله، ببیند خاصیت اسم را، و این از اسرار است…»

فارغ از ارزیابی داستان‌ها و تفسیرهای موجود از حمام شیخ‌بهایی و فارغ از سنجش انتساب آن حمام به شیخ‌بهایی، غرض از همرسانی این متن، جلب توجه پژوهشگران به ظرفیت‌های استثنایی متون جادو در شناخت جلوه‌گاه‌های باورمندی به علوم غریبه، از جمله هنر و معماری است.

محمدمهدی طاهری

هیچ نظری وجود ندارد