جایزه‌های معماری در ایران چه سیاستی را دنبال می‌کنند؟

سعیده قرشی | پژوهشگر حوزه معماری

جوایز معماری و مسابقات معماری چه تاثیری بر روندحرفهٔ معماری خواهند داشت؟ پیام مسابقات معماری و جوایز معماری به جوانان حرفه‌مند، دانشجویان و عموم مردم چیست؟ معیارهای جوایز و مسابقات بزرگ سالانه معماری جهان کدام است؟ معیارهای جوایز و مسابقات چه پیامد احتمالی‌ای می‌توانند به همراه داشته باشند؟

در وضعیت فعلی کشور، از مهم‌ترین سکوهای پرتابی که می تواند تمایزی جدی بین سیل عظیم دانش‌آموختگان رشتهٔ معماریِ دست‌کم دو دههٔ اخیر ایجاد کند و آن‌ها را به مرحلهٔ بعد و رقابت دریافت پروژه سوق دهد، مسابقات معماری است. به نظر می‌رسد در تئوری، مسابقات معماری سکویی منصفانه برای ورود به عرصهٔ حرفه‌مندی و حد فاصل بعد از دانشگاه و طراحی در دفتر معماری شخصی خواهد بود.

در میان جوایز معماری کشور، «جایزهٔ معمار» یکی از مطرح‌ترین سکوهای پرتاب در مسیر حرفه‌مندی معماران جوان است. هر دانشجوی معماری در هر دانشگاهی که تحصیل کرده باشد مجلهٔ معمار را می‌شناسد، نسخه‌هایی از مجلهٔ معمار که جوایز معمار را معرفی می‌کند در خانه دارد و احتمالاً آرزوی بردن جایزهٔ معمار را نیز از ترم‌های اول دانشگاه داشته است؛ جایزه‌ای که به صورت ضمنی بیان می‌دارد شما یک معمار جوان، آوانگارد و مناسب برای گرفتن پروژه‌های معماری بیشتری هستید. به واقع جایزه‌های معماری و به خصوص جایزهٔ معمار به دلیل محبوبیت‌هایی که در بین نسل‌های مختلف معماری دارند و به شدت رسانه‌ای می‌شوند تاثیر بسیاری بر شکل‌گیری ذهنیت دانشجویان معماری، حرفه‌مندان معماری و عموم مردم بر ماهیت معماری می‌گذارند و به تبع آن معیارهای ارزیابی آن‌ها به عنوان ارزش‌های طراحی در ذهن مخاطبان معماری درج می‌شود. این جایزه‌ها به نوعی ترویج نوعی اندیشه بین جوانان حرفه‌مند است؛ امّا پرسش این‌جاست که چه اندیشه‌ای را می‌خواهیم ترویج دهیم؟ جامعهٔ ما نیازمند ترویج چه اندیشه‌ای است؟

نگاه به اکثر آثار معاصر ایران که برندهٔ جایزهٔ معمار بوده است، به ویژه در بخش مسکونی با ساختمان‌های لوکس، با هزینهٔ ساخت بالا، در اکثر موارد در زمین‌های چند هزار متری و عموماً در محله‌های معروف شهرهای بزرگ کشور روبه‌رو می‌شویم؛ ساختمان‌هایی برای قشر حداقلی در جامعه. این‌ها اندیشه‌ای را رواج می‌دهد که می‌تواند با سوالاتی به نقد کشیده شود:  چند درصد افراد یک جامعه در چنین خانه‌هایی زندگی می‌کنند؟ آیا تنها افرادی که می‌توانند چنین هزینه‌های فراوانی بپردازند می‌توانند از معماری بهره‌مند شوند؟ آیا معماری کالای گران‌قیمتی است که عده‌ای خاص توان خرید آن را دارند؟ آیا افراد حداکثری جامعه که توان مالی محدود دارند محکوم به آن‌اند که در فضاهای فاقد کیفیت معماری که به دست صاحبان سرمایه برایشان ساخته می‌شود، زندگی کنند؟

آیا بزرگ‌ترین مسابقهٔ معماری کشور ترویج اندیشهٔ معماری برای خواص و نه برای قشر حداکثری جامعه و با درک نیازها، بحران‌ها و چالش‌های جامعه را به همراه ندارد؟ آیا دغدغهٔ پیدا کردن کارفرمایی پول‌دار را در ذهن دانشجویان ایجاد نمی‌کند؟ آیا بزرگ‌ترین مسابقهٔ معماری کشور، فارغ از فضای واقعی جامعهٔ ایران و  فارغ از موضوع اساسی که انسان‌ها در مناسبات تولیدی اجتماعی از چارچوب فردی خارج می‌شوند و با مفهوم طبقاتی تغییر ماهیت می‌دهند، بروز نمی‌نماید؟ آیا به‌راستی جایزهٔ معمار تشدیدگر ترویج اندیشهٔ تبدیل معماری به کالایی لوکس از برندی خاص در مرکز خریدی که تنها سلبریتی‌ها حق ورود به آن دارند را نیست؟

از مشکلات شایع در حوزهٔ معماری تقسیمات زمین، تخلفات و قوانین شهرداری، معضلات وابسته به تراکم، افق دید، آشفتگی در نماها و بسیاری موارد وابسته به آن است. آیا جایزهٔ معمار با اهدای جوایز به طرح‌هایی که بر آشفتگی نماها می‌افزایند، تشدیدکنندهٔ روند بی‌توجهی به بستر نیست؟

اعلام برندگانی که در زمین‌های هکتاری پروژه‌های هزارمتری طراحی کرده و فضاهای معماری خلق کرده‌اند، به صورت ضمنی بیان نمی‌کند که معماری از میان تهدیدها و ضعف‌های سایت پروژه پدید نمی‌آید و وظیفهٔ معمار تبدیل این تهدیدها به فرصت‌ها نیست؟ آیا انتخاب برندگان بیان‌گر این نیست که معماری در فضایی بی‌زمان و بی‌مکان می‌تواند بروز کند که در آن‌ها کارفرما قابلیت نادیده گرفتن تمام قوانین و محدودیت‌ها را دارد؟

آیا برگزاری بزرگ‌ترین مسابقهٔ معماری کشور و اهدای جوایز به ساختمان‌هایی با هزینه‌های سرسام‌آور و با اکثر مصالح وارداتی که داستان در گمرک بودن آن‌ها و رشوه‌ها و غیره نیز بر معروفیت این پروژه‌ها می‌افزاید در شرایط فعلی کشور که تحریم‌های متفاوت زندگی اکثر افراد جامعه را تحت تاثیر شدید و بی‌رحمانه‌ای قرار داده است، ترویج اندیشهٔ فردگرایی و عدم توجه به جامعه نیست؟ قضاوت داوران بر اساس تصویرهایی از زوایای خاص یک فضای ساخته شده، حق مطلب احساس فضایی در یک بنا را نزول نمی‌دهد؟

این در حالی است که معماری یک پدیدهٔ اجتماعی و در پیوند با احساس فضاییِ برآمده از مخاطبان خود است، و اگر به این طریق دیده نشود بخش بزرگی از موجودیت خود را از دست داده است. در این صورت معمار از تجلی رابطه انسان و محیط مهجور مانده است. جای خالی مسابقه‌ای که بر بستر معاصر کشور بنشیند و راهگشای آن باشد عمیقا احساس می‌شود، جایزه‌ای که مروج اندیشه‌ای باشد که به سرزمین تعلق دارد و معماری معاصر کشور را بر بستر جامعهٔ معاصر ایران، مناسبات اجتماعی آن و طبقات اجتماعی آن بنا کند و تقویت نماید.

مقایسهٔ معیارهای داوری جوایز مطرح معماری جهانی با معیارهای جایزهٔ معمار به عنوان مطرح‌ترین جایزهٔ داخلی، نشان‌گر تفاوت‌های بنیادینی است. امروزه جوایز معماری با معیارهای خود اندیشه‌ حل مسائل بستر را به همراه دارند. این در حالی است که طرح پرسش‌هایی مثل «مسئلهٔ سرزمین ما چیست؟»، «معضل معماری معاصر کشور کدام است؟» و «چالش‌های بستر وقوع معماری معاصر کشور چیست؟» به فراموشی سپرده شده است.

 

 

سعیده قرشی

هیچ نظری وجود ندارد