گم‌گشتگی مسیحیت در لابه‌لای کوچه‌ها: بناهای ارمنیان در تبریز

نوروز و ایام چند روزۀ تعطیل آن بهترین فرصت را برای پرسه‌زدن در محلات و کوچه‌پس‌کوچه‌های تبریز ایجاد می‌کند. یکی از محلاتی که می‌تواند در این گشت‌های نوروزی مورد‌توجه باشد، محلۀ معروف به «بارون‌ آواک» است. محله‌های تاریخی تبریز معرّف وضع اجتماعی و فرهنگی ساکنان آن هستند. محلاتی مانند چرنداب، مهاد مهین، میار میار، اهراب، دوه چی و … همگی بر طبقۀ اجتماعی، نوع معیشت و حتّی مذهب ساکنان این محلات دلالت دارند. نوشتۀ حاضر تلاشی است برای معرفی محلۀ «بارون آواک»، «مدرسۀ تومانیان» و «کلیسای سورپ سرکیس (سرکیس مقدس)» به‌عنوان سه مکانی در تبریز که کمتر شناخته شده‌اند و به‌دلیل تفاوت فرهنگی-تاریخی این بخش از شهر با سایر مناطق آن سزاوار توجه بیشتر هستند.

یک- محلۀ بارون آواک: محلۀ امروزی بارون آواک ترکیبی از دو محلۀ «لیل‌آباد» و محلۀ «قلعه تبریز» است که هر دو در گذشته ارمنی‌نشین بوده‌اند. در پی دگرگون‌سازی‌ها و تخریب‌های گستردۀ شهرداری تبریز به‌منظورِ اجرای طرح‌های تفصیلی و جامع، با زدودن و نابودی بناهای دیرپا و قدیمی این محله، بر پهنای گذر بارون آواک افزوده شده و کوچۀ دیرینه تبدیل به خیابان امروزی بارون آواک گشته است و به‌مرور ِزمان این محله نام خود را از گذر قدیمی و خیابان امروزی بارون آواک گرفته است. وجه‌ تسمیۀ این محله که در گویش محلی به صورت «بارون آوا» تلفظ می‌شود به بانی ریش‌سفید ارمنی بازمی‌گردد که در دوران ناصر‌الدین‌شاه، یکی از برج‌وباروهای هشت‌گانۀ شهر را که پس از زلزلۀ سال ۱۷۸۰ میلادی ساخته شده بود، تخریب کرده و در محل آن، ارمنی‌های طبقۀ متوسط و فقیر این شهر و مهاجران ارمنی روستاهای اطراف را سکونت داده بود. کلیسای قدیمی سرکیس مقدس و مدرسۀ تامارا تومانیان به همراه چند بنای دیگر از جمله مراکزی‌ هستند که در این محله واقع شده‌اند.

عکس قدیمی مدرسهٔ تومانیان؛ مأخذ: ویکی‌پدیا

دو- مدرسۀ تومانیان: در سال ۱۸۹۵م/۱۳۰۲ ق، برادران تومانیان به‌یاد خواهر ناکام خود «تامارا تومانیان»، نخستین مدرسۀ دخترانه را برای دختران ارمنیِ ساکن در تبریز بنا نهادند. بنای این مدرسه در دو طبقه به‌همراه زیرزمین با فرمی خطی کاملاً از آجر و با پیِ سنگی ساخته شده است. پنجره‌های بلند تاقی، دو سنتوری برفراز ورودی بنا، دو قوس هلالی در طرفین آسمانه و مجموعۀ آجرکاری‌هایی که در نهایت بلوک‌های آجری سه‌بُعدی را به‌ نمایش ‌می‌گذارند، نمای کلی این بنا در هر دو جانب آن را ساخته‌اند. کل بنا به‌گونه‌ای تداعی‌گر ترکیبی از کلیساهای ارمنی آجری و ابنیۀ قاجاری سطح شهر است.

مدرسهٔ تومانیان؛ عکس از فرناز فرجی


مدرسهٔ تومانیان؛ عکس از فرناز فرجی

سه- کلیسای سرکیس مقدس: به‌همّت پطروسیان یکی از تاجران ارمنی تبریز در سال ۱۸۲۱م کلیسایی در مرکز محلۀ لیل‌آباد (لیلاوا) ساخته و در سال ۱۸۴۵م مرمت و بازسازی شده است. ساختمان این کلیسا مانند بسیاری از کلیساهای منفرد ارمنی واقع در منطقه، صلیبی‌شکل با دیواره‌های سنگی و گنبدهای آجری و با سه درگاه شمالی، جنوبی و شرقی است. در فضای درونی کلیسا، چهار ستون آجری با پایه‌های عریض سنگی، گنبد مخروطی و تاق‌های متعدد، آن را بر دوش می‌کشند. تزیینات داخلی بنا نیز شامل تصاویری از حضرت مریم، حضرت مسیح، گریگور روشن‌گر و سایر قدّیسان ارمنی است. امروزه کلیسای سرکیس در میانۀ محوطۀ مدرسۀ تومانیان قرار گرفته و هر دو بنا در دل کوچه‌ای خود را از دید سایر مردم شهر پوشانده‌اند.

مدرسهٔ تومانیان و کلیسای سورپ سرکیس؛ عکس از فرناز فرجی

پلان کلیسای سورپ، تبریز؛ مأخذ: فصلنامۀ پیمان

دو بنای موصوف و ساکنان محله و بقیۀ بناهای متعلق به ارمنیان ساکن در ایران همگی یادگاری از مسیری فرهنگی هستند که روزگاری از کوه‌های آرارات آغاز شده و خود را تا نیمی از فلات ایران گسترده بود. در ادامۀ این گشت‌وگذار در شهر می‌توان از قبرستان ارامنه و سایر کلیساهای قدیمی شهر بازدید کرد و بیشتر با فرهنگ مردمی آشنا شد که روزگاری دوشادوش اجداد ما در شهرهای این کشور زندگی می‌کردند. خوشبختانه ثبت جهانی کلیساهای سنت‌استپانوس، قره‌کلیسا، زرزر و کلیسای چوپانِ ‌درۀ شام در سال ۲۰۰۸ میلادی به توجه بیشتر به این ابنیه افزوده و این کلیساها تبدیل به یکی از جاذبه‌های گردشگری استان شده‌اند.

پانوشت‌ها
–  در ۱ آذر  ۱۳۷۸ مدرسۀ تومانیان به شمارۀ ۲۵۱۹ ثبت ملی شد و درحالِ‌حاضر هم‌زمان به‌عنوانِ مرکز خلیفه‌گری آذربایجان و مدرسه‌ای ابتدایی فعالیت خود را ادامه می‌دهد.
–  بهتر است برای بازدید از این مکان، روز یکشنبه را برگزینید تا شاهد مراسم مذهبی ارامنه هم باشید.
–   برای یافتن این محله و خیابان در تبریز کافی است نام آن را بپرسید. این محله در بین محلات قدیمی اهراب و میارمیار واقع شده است.
منابع
–  Nomination File of “The Armenian Monastic Ensembles in Iranian Azarbayjan”,UNESCO,World Heritage Convention,Tehran2007
–  آراکلیان، واروژان. تاریخچه و روند شکل‌گیری بناهای مذهی ارمنیان در ایران. مجموعۀ مقالات کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ارگ بم؛ جلد سوم، ۱۳۷۴.
–  مجلۀ فرهنگی پیمان، شماره‌های ۷۲-۷۵؛ از تابستان ۱۳۹۴ تا بهار ۱۳۹۵.
–  خاماچی، بهروز. شهر من تبریز. چاپ سوم؛ انتشارات شمس، ۱۳۸۹.

کوبه

هیچ نظری وجود ندارد