میراث کوهستانی تیموریان در ازغد

 

پلان مسجد

مقطع مسجد

استان خراسان رضوی، یکی از سه استان منشعب از خراسان سابق در محدوده ایران فعلی و مشهد، پایتخت استان خراسان رضوی است. دهستان طرقبه از توابع شهر مشهد در بخش طرقبه است. روستای ازغد، در ۴۸ کیلومتری جنوب غرب مشهد و در بخش طرقبه است. مسجد جامع ازغد، میراث تیموری در مرکز روستای ازغد، رو به روی تکیهٔ کبیر قرار دارد.

 

ازغد، روستایی کوهستانی است که در شیب دامنه کوه قرار دارد. به‌تبع این وضعیت کلی برای ابنیهٔ روستا، مسجد جامع هم بر روی یک سطح شیب‌دار ساخته شده است. برای هموار کردن سطح زیرین بنا، در زیر مسجد یک سکوی سنگی مصنوعی ساخته شده است.

این بنا به تاریخ ۱۷ آدر ۱۳۶۴ و به شماره ثبت ۱۶۹۷ با امضای جلیل گلشن و سید محمد بهشتی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. به استناد پرونده ثبتی مسجد، نواقص مستندات این بنای واجد ارزش حفاطت و احیا عبارتند از نماها، مقاطع، حریم حفاظتی، نقشه جغرافیایی و وضعیت مالکیت.

بنای مسجد جامع ازغد در ابتدا یک بقعه بوده که با افزودن محراب به ضلع جنوبی آن، به مسجد تغییر کاربری یافته است. نظراتی مغایر با این هم وجود دارند که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌کنیم. در کتابچهٔ مرمت و احیای بناهای تاریخی ازغد که در آرشیو میراث فرهنگی خراسان رضوی موجود است، دلایلی برای این فرضیه وجود دارد. اول تفاوت این مسجد با سایر مساجد عهد تیموری عنوان شده است و هم چنین بیان شده که مساجد «ایرانی» دارای عناصر تشکیل دهنده ثابتی هستند که کمبود آن‌ها در بنا می‌تواند به معنای مسجد نبودن بنا باشد. این عناصر در نوشتهٔ مذکور، صحن، ایوان، مناره، شبستان، گنبد و محراب ذکر شده‌اند.

دلیل دوم وجود سرداب در این مسجد است که در مرمت‌، راه منتهی به سرداب مسدود شده است. اهالی نیز معتقدند در گذشته، اتاقی تاریک و تودر تو در زیرزمین مسجد وجود داشته و در آن سنگی شبیه به تابوت قرار داشته است.

سومین دلیل، کتیبهٔ درب چوبی مسجد است که در آن به صراحت از این بنا با عنوان بقعه یاد می‌شود. با اینکه از تاریخ دقیق تغییر کاربری بنا اطلاعی در دست نیست امّا اعتمادالسلطنه در مطلع‌الشمس در سال ۱۳۰۰ هجری قمری می‌نویسد:« در قریهٔ ازقد که از قصبهٔ اردمه است، مسجد با صفا دیده می‌شود که تقریبا پانصد سال قبل ساخته‌اند. دو چنار عظیم در درب مسجد است که جوف یکی از چنارها، دکان بزرگی است».

اما علیرضا شیخی و احمد تندی در مقاله ای مشترک نظری خلاف آنچه گفته شد دارند. در این مقاله نویسندگان مسجد را از ابتدای ساخت، مسجد دانسته‌اند. آن‌ها با تقسیم کردن معماری مساجد دوره تیموری به دو گونهٔ شهری و روستایی، مساجد روستایی را تابع اقلیم دانسته‌اند و هم‌چنین از قول برنارد اوکین در مصاحبه‌ای در۱۳۹۲ در مشهد آورده‌اند که سنگ‌چین بودن دیوارها و چوب‌پوش سقف‌ها، بنا به فراوانی چوب و سنگ در منطقه بوده و منافاتی با طرح و پلان مساجد تیموری ندارد. در رد این فرضبه که کلمهٔ بقعه به‌جای مقبره به کار رفته است، معنی واژهٔ بقعه را ذکر کرده و بقعه را در این کتیبه در کنار «الخیرات و المبرات» معنادار دانسته‌اند. هم‌چنین در کتیبه‌ای بر روی ستون مسجد، شاعر رشد و توسعهٔ مسجد را مربوط به عهد شاهرخ تیموری می‌داند و به تغییر جدیدی در بنا اشاره نکرده است.

 

ورودی بنا در جبههٔ شمالی بنا قرار دارد و با سه پله به طرف پایین به هشتی منتهی می‌شود که امروز از این فضا به عنوان کفش کن استفاده می‌شود. در کتابچهٔ «مرمت و احیای بناهای تازیخی روستای ازغد» این فضا، الحاقی دوره‌های بعدی شناخته شده است. در میان دیوار جنوبی هشتی، یک در دولنگهٔ چوبی وجود دارد. تزئینات این در شامل نقوش گیاهی و هندسی است هم‌چنین در قسمت بالایی در، کتیبه‌ای به خط نسخ آمیخته به ثلث وجود دارد. متن کتیبه «تمت هذه البقعه شریفه علی ید صاحب الخیرات و المبرات خواجه علی ازقدی بسنه اربع و ثلاثین و ثمانماته» و متن کتیبه بالای دماغه در ورودی «الله مفتح الابواب» است.

بالای در ورودی، دورتادور فضای هشتی، کتیبه‌ای وجود دارد که از جنس گچ است و با رنگ زرد بر روی آبی (در جایی طلایی بر روی لاجوردی نیز گفته شده است) نگاشته شده است. این کتیبه در حال حاضر، در زیر لایه‌ای از رنگ سبز پنهان شده است. متن این کتیبه متن سورهٔ مبارکهٔ اعلی است. علیرضا شیخی در مقاله‌ای که در سال ۹۴ در «پژوهشنامهٔ خراسان بزرگ» به چاپ رسیده است، آورده این کتیبه را با توجه به نوع نوشتار خط ثلث آن که دارای «ی»های کشیده و معکوس است احتمالاً متعلق به عهد صفوی دانسته است.

 

فضای داخلی مسجد، بر روی دوازده ستون چوبی استوار است که به صورت چهار ردیف سه‌تایی چیده شده‌اند. محراب مسجد، در میان دیوار جبههٔ جنوبی قرار گرفته که در سال‌های اخیر با سنگ مرمر بازسازی شده است. هر دوازده پایه‌ستون این مسجد از جنس سنگ و به رنگ سیاه هستند و نقوش و تزئینات این پایه‌ستون‌ها با یکدیگر متفاوتند. شکل هندسی کف این پایه ستون‌ها، مربع، دایره و هشت‌ضلعی است. ارتفاع پایه‌ستون‌ها حدود چهل سانتی‌متر است و قطر هر ستون از پایین به بالا به تدریج کم می‌شود.

از مجموع دوازده پایه ستون سنگی، سه پایه ستون دارای کتیبه هستند. متن این کتیبه‌ها کلمهٔ «علی» به خط بنایی و «در سال ۸۳۳ تمام شد خط علی‌ابن‌عوض فخرالدین ازقدی» است.

 

کلیه‌ ستون‌های چوبی در قسمت فوقانی به یک سرستون چهاروجهی ختم می‌شود که هر کدام از این سرستون‌ها با دو میخ فلزی به تیر حمال وصل شده‌اند و هر بال منشعب از این سرستون چهار وجهی با نقوش هندسی تزئین شده است.

به جز دو دسته کتیبه فوق که بر روی سنگ و گچ نگاشته شده‌اند، مسجد جامع دارای کتیبه‌های نگاشته شده بر روی چوب هم هست. در مجموع در این بنا یازده کتیبه به چشم می‌خورد: سه کتیبه بر روی درب ورودی، سه کتیبه بر روی پایه‌ستون‌ها، دو کتیبهٔ مرمری، دو کتیبه بر روی ستون‌های داخلی و یک کتیبهٔ گچی.

نام روستای ازغد در مرسولات و مکاتبات رسمی به همین شکل نوشته می‌شود اما مردم بومی در این منطقه از آن به نام «زقی» یاد می‌کنند. با این همه در کتیبه‌های موجود در این پایه ستون‌ها، نام این روستا با املای ازقد و در نام «فخرالدین ازقدی» دیده می‌شود. روستای ازقد در یک منطقه کوهستانی ساخته شده و اکثر سازه‌های این روستا با مصالح سنگ و ملات گچ ساخته شده‌اند. استفاده از این مصالح به این شیوه صورت می‌گیرد که پس از هر بیست تا سی سانتی‌متر سنگ‌چین، ملات را روی سنگ اضافه می‌کنند تا فضای خالی میان سنگ‌ها پر شود. سپس بر روی چند ردیف سنگ چین، یک تیر چوبی قرار می‌دهند تا ردیف سنگ‌های چیده شده، صاف بالا رود. مسجد ازغد هم مانند سایر ساختمان‌های روستای ازغد، از همین مصالح ساخته شده است.

ایوان این مسجد دارای ستون‌های چوبی است و در حدود ۵ متر از کف حیاط فاصله دارد. راه دسترسی به این ایوان ستون‌دار(دو ردیف ستون دوتایی) در حال حاضر تنها از فضای داخلی ممکن است و پلکانی برای دسترسی به ایوان از خارج وجود ندارد.

 

ایوان جنوبی مسجد

متاسفانه در کتابچه ای که در میراث خراسان رضوی موجود است، به دفعات از مقالهٔ معرفی مسجد جامع ازغد، نوشتهٔ حمید حسنعلی‌پور که در سال ١٣٧٩ در نشریهٔ خراسان پژوهی منتشر شده بدون ذکر منبع استفاده شده است و این موضوع صحت مستندات و همچنین امانت‌داری ارگان قیم آثار تاریخی را زیر سوال می‌برد.

عملکرد میراث فرهنگی درباره بناهای کمتر شناخته شده (اگر بپذیریم که بناهای شناخته شده بیشتر مورد توجه مخاطبان هستند) در موارد متعددی با اغماض و کوتاهی همراه بوده است. در مورد این بنای خاص، این کوتاهی به صورت‌های گوناگون قابل رویت است. اولاً بنای تیموری مسجد جامع ازغد امروز در وضعیت نامطلوبی قرار دارد و به محافظت و مرمت جدی نیاز دارد تا از تخریب آن جلوگیری شود. علاوه بر خرابی‌هایی که بر اثر گذر زمان اتفاق افتاده است، ضعف مدیریتی و نادیده انگاشتن بنا زمینه را برای سوءاستفادهٔ عده‌ای فراهم کرد تا جایی که در سال ١٣٨٣ دو لنگه در منبت‌کاری‌شدهٔ مسجد که دارای کتیبهٔ تاریخ‌دار نیز هستند به سرقت برده شدند و ظاهراً سارقین برای فروش آن اقدام کرده و قیمت پنج میلیون یورو را برای آن تعیین کرده بودند که خوشبختانه در به فروش نرسید و مجدداً در محل خود نصب شد.

تصویر درب مسجد از خارج

سازمان میراث فرهنگی در مشهد که مرکز استان خراسان رضوی است، چندین شعبه و تعداد زیادی کارشناس اثر دارد، در چنین شرایطی آیا گزارش مرمتی موجود در میراث باید عین‌به‌عین برگرفته از مقاله‌ای باشد که پیش‌تر چاپ شده است؟ دربارهٔ این بنای خاص، میراث فرهنگی چگونه ایفای نقش کرده است؟ تهیهٔ گزارشی غیرمستند و قدیمی؟ حفاظت نادرست؟ تبلیغات ناکافی برای زنده ماندن بنا؟ این‌ها فعالیت‌هایی است که به نظر نمی‌رسد برای عملی شدنشان نیازی به وجود یک ارگان باشد. در حالی که به گزارش داوود نصراللهی، کارشناس اعزامی میراث خراسان به ازغد، در مراسم بازگرداندن در مسروقه به مسجد، چندین نفر از اهالی برای تأمین بودجه و حفاظت فیزیکی بنا اعلام آمادگی کرده بودند، کاری که میراث فرهنگی برایش اعتبار دریافت می‌کند و از وظایف مسلّم این سازمان است.

در نهایت باید گفت که مسجد جامع ازغد نمونهٔ نادری در میان سبک رایج ساخت مسجد در خراسان بشمار می آید. اگر از اهالی خراسان هستید یا مسافر خراسان، از مسجد جامع ازغد دیدن و آن را به دیگران معرفی کنید.

 

منابع

حسنعلی‌پور، حمید (۱۳۷۹). معرفی مسجد جامع ازقد. خراسان‌پژوهی. ش۱ (۵). بهار و تابستان.

شیخی، علیرضا و تندی، احمد (۱۳۹۴). واکاوی مناسبات اجتماعی (اهل فتی و جوانمردی) در تزئینات مسجد جامع تیموری روستای ازقد شهرستان مشهد. نشریه علمی و پژوهشی خراسان بزرگ. ش۲۰. پائیز ۱۳۹۴.

صبور صادق‌زاده، مهدی (۱۳۷۸). برنامه تعمیرات مسجد جامع ازغد در سال ۱۳۷۸. آرشیو سازمان میراث فرهنگی استان خراسان.

توزنده‌جانی، ساناز، نوربخت، محمدحسین، پندی، سلیمان (۱۳۸۹). مرمت و احیای بناهای تاریخی روستای ازغد. زیر نظر مهندس احمدی روحانی.

توزنده‌جانی، ساناز، نوربخت، محمدحسین، پندی، سلیمان (۱۳۸۹). مرمت و احیای مسجد ازغد. زیر نظر مهندس احمدی روحانی.

لباف‌خانیکی، رجبعلی و صابر مقدم، فرامرز (‍۱۳۸۵). مساجد خراسان (رضوی، شمالی، جنوبی): از آغاز تا دوران معاصر. تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری.

سیده‌شیرین حجازی

2 نظر