حاشیه‌ای بر کتاب دروازه‌های قدیم تهران

کتاب «دروازه‌های طهران قدیم» به کوشش کیانوش معتقدی و مقدمه‌ای از پرفسور ویلم فلور چندی پیش از سوی نشر «پیکره» انتشار یافت. نویسنده در این اثر به تجزیه و تحلیل، تاریخچه و موقعیت دروازه‌های تهران قدیم پرداخته است. کتاب از معرفی «دروازه‌های تهران در دوره صفوی» آغاز می‌شود و پس از آن به «دروازه‌های تهران دوره ناصری» می‌رسد. در بخش «دروازه‌های تهران قدیم از نگاه سیاحان» به توصیف سفرنامه‌نویسان اروپایی در مواجهه با دروازه‌های تهران می‌پردازد و در ادامه به‌صورت مختصر به «دروازه‌بانی و قوانین گمرک و مالیات» و معرفی اسناد به‌جا مانده در این ارتباط می‌پردازد و در نهایت به‌صورت کلی اشاره‌ای به «کاشی‌کاری و تزیینات دروازه‌ها» می‌کند. سپس در بخش «دروازه‌های دوازده‌گانهٔ تهران قدیم» یک‌یک دروازه‌های ناصری را بررسی می‌کند و نیم‌نگاهی به دروزاه‌های میدان توپخانه، میدان مشق، سردر باغ ملی و سایر دروازه‌های ساخته شده در این زمان در تهران دارد.

روش تحقیق کتاب بر اساس مطالعات اسنادی و بررسی دروازه‌ها از طریق مجموعه عکس‌های تاریخی است. بنابراین بخش مهم و در واقع نیمۀ دوم کتاب که بیش از نیمی از صفحات آن را در بر می‌گیرد، به تصاویر و عکس‌های تاریخی دروازه‌ها اختصاص یافته است؛ با وجود این در این کتاب نویسنده خود را مقید به اِسناددهی در مورد تصاویر تاریخی دروازه‌ها ندانسته است و این به اعتبار علمی کتاب لطمه می‌زند. از طرفی دیگر کتاب با وجود اطلاعات و اسناد تصویری مهمی که در اختیار خواننده می‌گذارد، ایرادهایی دارد که عدد اشتباه صفحات در فهرست، کوچکترینِ آن‌هاست.

به نظر تعداد زیاد دروازه‌ها و خطا در ثبت نام آن‌ها خودِ نویسنده را هم دچار سردرگمی کرده است، چرا که بازترسیم (طرح خطی) دروازه خانی‌آباد با تصویر دروازه قزوین مطابقت دارد! یا در موردی دیگر می‌توان از دروازه شاه عبدالعظیم نام برد که پنج عکس از آن در کتاب آورده شده که در صفحات پشت هم قرار ندارند و از این پنج عکس یکی (صفحهٔ ۸۲) کاملاً با بقیه فرق دارد و احتمالاً به دروازۀ دیگری تعلق دارد. به عنوان مثالی دیگر، تصویری که به اسم «دروازه خراسان تهران دوره قاجار» ارائه شده و عکس «دروازه دوشان تپه» متعلق به یک دروازه‌اند (صفحات ۹۴ و ۱۰۴). اگرچه این دو عکس با هم متفاوتند اما با دقت در آن‌ها متوجه می‌شویم که هر دو، تصویرِ یک دروازه را نشان می‌دهند.

موضوع مهم دیگر اشاره نویسنده به ساخته شدن دروازۀ ناصریه، دو سال پیش از دروازه‌های حصار ناصری و احتمال الگو بودن شکل آن برای سایر دروازه‌هاست. این مساله اهمیت وجود تصویر این دروازه در کتاب را دوچندان می‌کند. با وجود این عکسی که از این دروازه در کتاب آورده شده (که عکس پشت جلد کتاب نیز هست) کامل نیست (صفحهٔ ۷۹). تصویر کامل این دروازه در کتاب‌های دیگر موجود است و معلوم نیست چرا نویسنده از آوردن عکس کامل آن غفلت کرده است.

قطعاً نویسنده برای تدوین کتاب، منابع تاریخی و تصاویر زیادی را بررسی کرده است اما به کار بستن روش‌های علمی و دقت در ارائۀ مآخذ و بررسی دقیق‌تر تصاویر تاریخی می‌توانست کتاب را به مرجع معتبرتری برای تحقیقات آتی در زمینۀ دروازه‌های تاریخی تهران تبدیل کند.

فریده کلهر

هیچ نظری وجود ندارد